Magistraten: rechtsstaat uit evenwicht

De rechtbanken krijgen minder geld dan ze hadden gevraagd om de achterstanden in het werk weg te werken. De rechters in Rotterdam vrezen de gevolgen.

Rechters raken niet snel uit de plooi. Maar deze middag, aan een grote ovalen tafel op de op één na hoogste verdieping van het rechtbankgebouw in Rotterdam, lijkt het wel of ze boos zijn. Mr. L.C.P. Goossens, voorzitter van de sector strafrecht, spreekt van ,,irritatie''. De president van de rechtbank, mr. F.W.H. van den Emster, gebruikt regelmatig het woord ,,onacceptabel''. ,,De keuzes die de politiek maakt hebben consequenties. Dan moet je daarna niet komen mauwen dat wíj zo weinig zaken afhandelen.''

Begin september stuurde de Raad voor de Rechtspraak, het overkoepelend orgaan van de rechtbanken in Nederland, een brandbrief aan minister Donner van Justitie. Daar waar de rechtbanken voor 2003 er 70 miljoen euro bij wilden hebben voor extra rechters, om achterstanden weg te werken, kregen zij bezuinigingen opgelegd. De Raad waarschuwde voor nog meer achterstanden, voor `wachtlijsten' zelfs. Donners reageerde sussend. De rechtbanken zouden er wel degelijk geld bij krijgen, maar minder dan verwacht, zo'n 17 miljoen. Door efficiënter te werken zouden ze met minder geld bovendien méér kunnen doen, zei Donner. Hierdoor zou het aantal zaken dat door politie en openbaar ministerie wordt aangebracht zelfs nog kunnen stijgen, tot 40.000 extra in 2006.

Deze voorstelling van zaken zorgt voor grote verontwaardiging bij de rechters in Rotterdam. Zij stellen dat Donner doet alsof hij extra geld uittrekt, terwijl het beschikbare budget door prijsstijgingen en verplichte loonsverhogingen in de praktijk neerkomt op een bezuiniging. ,,Bedroevend'', zegt Van den Emster, en: ,,niet reëel''. De laatste jaren is er veel gedaan om de rechtbanken te stroomlijnen. Meer efficiencywinst valt er volgens de rechters nauweijks meer te halen. Er is geautomatiseerd. Geen rechter die nog zelf zijn eigen vonnis uitschrijft. Eigenlijk is het simpel, zegt de president van de Rotterdamse rechtbank. ,,Onze kosten bestaan voor 95 procent uit loonkosten. Minder geld betekent dus minder mensen, waardoor de achterstanden verder oplopen.''

Hoe ver, blijkt uit het A4-tje dat Goossens op tafel legt. Het zijn de afspraken die hij deze morgen met het openbaar ministerie heeft gemaakt. Hij somt op: van de 23.000 (zware) strafzaken die het OM volgend jaar voor de meervoudige kamer wil brengen, kan Goossens volgend jaar 50 procent realiseren. Voor de enkelvoudige kamer is de score nog lager: in 2003 heeft de rechtbank Rotterdam slechts capaciteit voor 47 procent van de zaken. De rest blijft liggen voor volgend jaar, wordt geseponeerd, of en dat gebeurt steeds vaker, zeggen de rechters wordt door de officier van justitie zélf afgehandeld, door de verdachte een taakstraf of een geldboete te geven. Daarmee, zegt Goossens, wordt de staat ,,sluipenderwijs'' een instantie die zélf straffen oplegt, zonder dat er een rechter aan te pas is gekomen.

In de maatregelen die Donner heeft aangekondigd om de groei van het aantal rechtszaken in te dammen, hebben de Rotterdamse rechters geen fiducie. Mediation, bemiddeling tussen partijen om een rechtszaak te voorkomen, werkt niet, zegt H. Naves, voorzitter van de sector bestuursrecht. In Amsterdam werkte hij mee aan een pilotproject. Van ongeveer 5.000 zaken kwamen in één jaar tijd ongeveer 100 voor mediation in aanmerking. ,,De praktijk wijst uit dat mediation slechts in een fractie van alle zaken een oplossing is.''

En wat vinden de rechters van het voorstel om minder getuigen te horen tijdens de zitting, zoals Donner wil? ,,Een voorstel dat getuigt van weinig realiteitsbesef'', zegt Goossens. De minister heeft zeker nooit gehoord van het Europese Hof in Straatsburg en het Europees Verdrag voor de rechten van de mens.

Goossens: ,,Wat je telkens ziet, is dat er steeds meer politie komt. Maar er is ondertussen een tekort bij het OM, geen reclassering, geen jeugdwerk, en volstrekt onvoldoende klinische psychiaters.''

Gemakkelijke oplossingen zijn er niet, realiseren de rechters zich. Zo ziet Goossens niets in het voorstel van scheidend president Gisolf van de rechtbank in Amsterdam om drugsdelicten uit het strafrecht te halen. Internationaal niet haalbaar, denkt hij. ,,Maar het is wel goed dat we de discussie voeren.''

Daarna geeft hij een lesje staatsrecht. ,,In Nederland houden de wetgevende, de uitvoerende en de rechtsprekende macht elkaar in evenwicht. Als je de één kleiner maakt, dan neemt de invloed van de andere twee toe en verandert de balans van de samenleving.''

Is de Nederlandse rechtsstaat in gevaar? ,,Gevaar is een groot woord'', zegt Van den Emster. ,,Maar als de achterstanden verder blijven oplopen, dan denk ik wel dat het vertrouwen in de rechtsstaat onder druk komt te staan.''

    • Steven Derix