Vrije wil

Wat ik leuk vind aan Harry Mulisch is zijn belangstelling voor half theologische, half wetenschappelijke spinsels en wat ik eigenlijk ook wel leuk vind is dat hij daar altijd heel anders over denkt dan ik. Als je het standpunt van Mulisch om zou kunnen keren krijg je het mijne, dat gaat bijna altijd op.

In het boek van Marita Mathijsen Het voorbestemde toeval, dat gesprekken met Mulisch bevat, heeft hij het even over de tijd. Wat denkt Mulisch van de tijd? Hij denkt wat de meeste mensen hier denken: het verleden ligt vast en kan niet meer veranderd worden, maar de toekomst is open en kan nog alle kanten uit.

De manier waarop hij zijn standpunt motiveert is daarentegen weer typisch Mulisch: ,,Het is onmogelijk dat de toekomst vastligt, want dan is alles voorbestemd en dan is niemand meer schuldig. Je kunt iemand alleen veroordelen als je ervan uitgaat dat de misdadiger ook had kunnen nalaten wat hij deed. Anders niet. Dat het leven een rommeltje is, komt juist door de vrije wil.'

Wat de meeste mensen willen, of in ieder geval zeggen te willen, is uitvinden hoe de wereld in elkaar zit en op grond daarvan een persoonlijk standpunt bepalen. Bij Mulisch is het altijd net omgekeerd, ook in dit geval. Hij wil een moreel oordeel kunnen vellen en daar moet het heelal zich bij aanpassen. `Het heelal moet in overeenstemming zijn met mijn illusies, anders zou ik mijn illusies niet kunnen koesteren', daar komt zijn trotse levensopvatting altijd op neer.

Het is overigens niet in overeenstemming met de traditie, dat idee dat iemand alleen veroordeeld zou kunnen worden als hij een vrije keuze had om zijn wandaad al of niet te begaan. Kijk naar Judas. In de bijbel wordt zijn verraad van Christus voorspeld. Judas had dus geen keus, zijn verraad lag vast, lang voor hij het pleegde. Het is voor de christenen nooit een reden geweest om hem te verontschuldigen of hem moreel minder verwerpelijk te vinden.

Of kijk naar Oedipus. Het was geen vrije keuze dat hij zijn vader doodde en met zijn moeder trouwde, het was vanaf zijn geboorte voorbeschikt. Zijn schuldgevoel was er niet minder om. Morele afkeuring en vrije wil hebben weinig met elkaar te maken. Je kan iemand lelijk vinden, ook al kan hij er niets aan doen.

Ik denk dat het verleden nog bestaat en dat de toekomst er al is en er altijd geweest is. Er zijn natuurwetenschappelijke gronden om het zo te zien, al wil ik niet beweren dat die dwingend zijn.

De gedachte dat de tijd niet verstrijkt en dat de toekomst er nu al is, is natuurlijk vreemd, want we ervaren het heel anders. Maar hoe ervaren we het dan? Alsof de toekomst ieder moment nieuw geschapen wordt, uit het niets, zoals de middeleeuwer dacht dat grijze muizen door generatio spontanea uit oude lappen ontstonden. Dat is ook heel vreemd, eigenlijk nog vreemder.

In mijn heelal ligt de toekomst vast. Maar de vrije wil, wat doen we daar dan mee? We luisteren naar Friedrich Nietzsche: ,,Als iemand op deze manier de krasse stompzinnigheid van het fameuze begrip `vrije wil' zou beseffen en het helemaal uit zijn hoofd zou zetten, dan vraag ik hem om zijn `verlichting' nog een stapje verder te voeren en ook het tegendeel van dit monsterlijke begrip `vrije wil' uit zijn hoofd te zetten: ik bedoel de `niet-vrije wil'.'

De vrije wil is een psychologische fictie om anderen te veroordelen of de eigen ijdelheid te strelen en met de niet-vrije wil pleiten we onszelf van fouten vrij.

    • Hans Ree