Heksen in de Harz

De Harz in Midden-Duitsland dankt zijn duivelse reputatie aan de Brocken, een kale rots die hoog boven de omgeving uitsteekt. Nu is er een kabelbaan, maar in lang vervlogen dagen reisde men er naar verluidt per bezem heen.

Het lijkt wel of de Harz trots is op zijn heksenverleden. In plaatsen als Wernigerode, Bad Harzburg en Stolberg probeert men de bezoeker ervan te doordringen dat het hier vroeger wemelde van de heksen. In winkelstraten zijn etalages gevuld met diorama's van oude vrouwtjes, bezemstelen en zwarte katten. In boetiekjes wordt een keur aan kleine en grote heksenpoppen aangeboden, meestal voorzien van een zwarte punthoed, die eerder aan de boze fee uit Disney's `Sneeuwwitje' doet denken dan aan de slachtoffers van de heksenvervolging. Sommige poppen hebben rode oogjes en een mechaniekje dat hen laat krijsen en ronddraaien. Fiets- en wandelpaden hebben een vliegende heks als logo. Het plaatsje Thale kent zelfs een Hexentanzplatz. Daar wordt in de nacht van 30 april het Walpurgisfeest gehouden. De wanden van een speciaal gebouwde hal zijn beschilderd met taferelen uit duivelsverhalen en de Faust van Goethe.

De Harz dankt zijn duivelse reputatie aan de Brocken, een kaalschedelige rots die hoog boven de omgeving uitsteekt. De schedel is versierd met een rood-witte mast en een radarbol. Er leidt zowel een voetpad als een spoorlijntje naar de top. In lang vervlogen dagen ging men er het liefst per bezem heen.

De Brocken behoort tot de beroemdste sabbatplaatsen van Europa. Deze heksenvergadering werd voorgezeten door de duivel die de gedaante van een zwarte bok had aangenomen. Zijn aanbidders dansten naakt om hem heen, op het ritme van een soort knekelmuziek. Ter plekke werd een parodie van de eredienst opgevoerd. In zijn preek waarschuwde de duivel tegen de gevaren van het christendom. Vervolgens zette men zich, na het achterstevoren opzeggen van het Onze Vader, aan een walgelijke maaltijd. De bijeenkomst eindigde in een losbandig feest. Op het hoogtepunt paarde de duivel met alle aanwezigen. Bij het krieken van de dag vlogen de heksen weer huiswaarts, met het vaste voornemen om het leven van hun vrome dorpsgenoten zo zuur mogelijk te maken.

Op de sabbat gebeurde alles wat God verboden had. De moraal van de normale maatschappij werd door de Brockengangers aan hun laars gelapt. Er gebeurden dingen die zelfs nu nog niet in pornofilms vertoond worden. Incest, bestialiteit en het verorberen van lijken maakten deel uit van het ritueel.

Wat dat betreft zal het Walpurgisfeest op de Heksendansplaats bij Thale wel een slap aftreksel van de `echte' sabbat zijn. Maar het blijft opvallend dat de Harzbewoners, ook al gebeurt dit om commerciële redenen, zoveel aandacht vragen voor de nachtzijde van hun geschiedenis.

In iets zuidelijker gelegen streken loopt men bijvoorbeeld allerminst te koop met deze duistere bladzijden uit de eigen kroniek. In Frankenland laaiden in de zeventiende eeuw de brandstapels hoog op. Historici spreken wel van `de hel langs de Main'. De jacht werd ontketend in het kielzog van misoogsten en het krijgsgeweld van de Dertigjarige Oorlog. Maar in Würzburg en het barokke Bamberg herinnert niets meer aan de vervolgingen. In het Historisch Museum van Würzburg wordt geen aandacht aan de heksen geschonken. En in Bamberg staat van het Drudenhaus (Drude is Frankisch voor heks), waar de arrestanten gefolterd werden, geen steen meer op de andere.

Het verschil tussen de Harz en Frankenland is dat tussen folklore en regelrechte moordpartijen. Een sabbat heeft in werkelijkheid nooit plaatsgevonden. Maar in Europa heeft wel degelijk een gruwelijke oorlog tegen een vermeende duivelse sekte gewoed.

De kabelbaan naar de Heksendansplaats heb ik aan mij voorbij laten gaan. Mijn reisgids beschreef die namelijk als een ,,heksenketel van souvenirkraampjes, terrassen en eettentjes', waar ,,busladingen toeristen zich te goed doen aan worst, patat of aardappelkoekjes'. Nee, dan liever in het spoor van Heinrich Heine naar de Brocken. In zijn Harzreise (1826) noemt hij de granietblokken op de bergwand de speelballen die boze geesten elkaar in de Walpurgisnacht naar het hoofd gooiden. Zijn gedachten dwaalden af naar de `mystieke, Duits-nationale tragedie van Doctor Faust': ,,Het was of ik paardenhoeven en komisch gehijg naast mij hoorde en ik geloof dat ook Mefisto in ademnood moet zijn geraakt bij het bestijgen van zijn lievelingsberg.'

De top biedt een weids uitzicht over bossen, akkers en dorpen. De sprookjesachtige sfeer die Heine er aantrof, is helaas vervlogen. Net als op de Heksendansplaats staan snertkraam en worsttent er knus bij elkaar. De radartoren is nu een restaurant, waar men duivelsbrood en heksensoep kan eten.

    • Gerrit Jan Zwier