`In zo'n groot land kunnen wij niet alles vinden'

Hans Blix en zijn team zijn na een onder- breking van bijna vier jaar klaar om de wapeninspecties van de Verenigde Naties in Irak te hervatten. Maar komt het er ook echt van? De chef-wapeninspecteur over de haalbaarheid en de politieke druk. `We zijn niet gewapend, en kunnen ons niet een weg naar binnen schieten.'

Hans Blix (74) heeft niet stilgezeten. Zondag heeft hij thuis op een A-viertje met trefwoorden het schema opgesteld voor de hervatting van de wapeninspecties van de Verenigde Naties in Irak. ,,Denkt u dat ik in het weekeinde niet werk?'', grijnst de Zweedse chef van het wapeninspectieteam, de UN Monitoring, Verification and Inspection Commission (UNMOVIC), maandagmiddag in zijn kamer op de 31ste etage van het VN-hoofdkantoor in New York. ,,Wij doen hier aan hoge profetie.''

Blix is optimistisch over een hervatting van de zoektocht naar massavernietigingswapens, bijna vier jaar nadat het vorige inspectieteam UNSCOM Irak verliet omdat Bagdad de medewerking opzegde en Amerikaans-Britse bombardementen op komst waren. Blix noemt nieuwe inspecties ,,veel waarschijnlijker'' door ,,de veranderde atmosfeer in de Algemene Vergadering van de VN''. De ,,dreiging van de Amerikanen is veel sterker geworden'' na de rede van president Bush vorige week bij de VN, waarin hij de lidstaten maande Irak te ontwapenen en dreigde met militaire actie. En deze maandagmiddag weet Blix van de diplomatieke druk die VN-chef Kofi Annan en de Arabische Liga al dagen uitoefenen op Irak. ,,Er is een andere houding bij de Irakezen. Ze kunnen nu elk moment zeggen dat ze inspecties accepteren'', zegt hij.

En inderdaad, vier uur later stemt Irak in. Vanaf dat moment is Blix dagen achtereen in beraad met stafleden, Iraakse autoriteiten, de VN-Veiligheidsraad en het VN-Secretariaat om voorbereidingen te treffen voor een terugkeer naar Irak. De oud-minister van Buitenlandse Zaken en oud-chef van het Internationaal Atoom Energie Agentschap (IAEA) in Wenen, in die functie al belast met de speurtocht naar nucleaire wapens in Irak, mijdt de rest van de week de schijnwerpers. `Irak' blijft tenslotte een politiek mijnenveld: zeker nu de Verenigde Staten aansturen op een nieuwe, hardere resolutie met deadlines en sancties. Daardoor is de Veiligheidsraad verdeeld en heeft Blix nog geen definitieve instructies. Bovendien blijven de VS de oorlogstrom roeren. Blix' voorganger, de Australiër Richard Butler, overleefde dit mijnenveld in 1999 niet toen hij moest opstappen na zware kritiek van Rusland, China en Frankrijk.

Blix' schema voor hervatting van de wapeninspecties, dat hij drie dagen later aan de Veiligheidsraad zal presenteren, oogt simpel. Het schema is de uitwerking van VN-resolutie 1284 uit 1999. Als Irak akkoord gaat met inspecties, maken VN en Bagdad eerst binnen twee weken `praktische afspraken'. Dan volgt een `voorbereidende fase' van twee maanden. Vervolgens moet UNMOVIC binnen zestig dagen de Veiligheidsraad rapporteren wat de `belangrijkste resterende ontwapeningstaken' zijn en hoe het verificatiesysteem wordt uitgevoerd. En als de Veiligheidsraad dit goedkeurt, moet Irak binnen 120 dagen volledig medewerken en vooruitgang boeken met de belangrijkste ontwapeningstaken. UNMOVIC rapporteert dit aan de Veiligheidsraad, waarna de raad kan besluiten tot opschorting van de sancties tegen Irak.

Zover is het nog lang niet. Blix wil eerst de `praktische afspraken' met de Irakezen maken, eind deze maand in Wenen. Dit varieert van het gebruik van het hoofdkwartier van het vorige inspectieteam in Bagdad en mogelijke nieuwe kantoren in Basra en Mosul tot landingsplaatsen en accommodatie voor de inspecteurs. ,,De voorbereidende fase van twee maanden is de meest problematische fase'', zegt Blix. Hierin moeten de inspecties in Bagdad worden opgezet, te beginnen met `proefinspecties'. ,,Zodra we naar binnen gaan, moeten we vliegtuigen hebben die naar Bagdad kunnen vliegen en helikopters, een vloot aan jeeps en communicatieapparatuur'', zegt Blix. Dit materieel komt van VN-lidstaten.

Voorts moet UNMOVIC, met een vaste staf van 63 man, zijn `reserve' van 220 experts uit 44 landen mobiliseren. Deze inspecteurs, zoals biologen en chemici, doen nu ander werk. Zij hebben een training ondergaan en worden voor drie tot zes maanden ingehuurd. Mede aan de hand van UNMOVIC's databank, die nu zo'n 30.000 documenten telt, zijn voorlopig circa 700 locaties in Irak geselecteerd voor inspectie.

Maar komt het er allemaal van? Kan Blix supermacht Amerika, die een harde lijn tegen het Iraakse regime volgt en agressievere inspecties wil, tevreden stellen? Of ontstaat een nieuw kiekeboespel tussen de wapeninspecteurs en Irak? Enkele uren voor de Iraakse aankondiging is Blix in een goede stemming. Als zijn bezoeker een levensgrote satellietfoto van het centrum van Bagdad aan de muur van zijn kantoor bekijkt, zegt hij lachend: ,,Waar is mijn hotel?'' Maar de toenemende politieke druk rondom de wapeninspecties is ook bij Blix merkbaar, zeker als de VS ter sprake komen. Hij duidt de VS bijna voortdurend aan met `ze'.

Er is nu bijna vier jaar niet geïnspecteerd in Irak. Bent u bezorgd over Iraks massavernietigingswapens?

,,Onze mensen hebben de afgelopen jaren het oude UNSCOM-archief doorgewerkt. Een miljoen pagina's of meer. Ze hebben analyses gemaakt, en niet op hun achterste gezeten. Als ik bewijs had dat Irak massavernietigingswapens heeft, ging ik daarmee naar de Veiligheidsraad. Ik heb dat bewijs niet. Maar het is duidelijk dat er nog veel open vragen zijn. Wij kunnen in een aantal gevallen niet uitsluiten dat er iets is.''

Dat klinkt bijna als een vrijspraak voor Saddam Hussein.

,,Nee, want we sluiten het niet uit. Als we het zouden uitsluiten, zouden we niet hier hoeven zijn.''

Mag ik u enkele zinnen uit de rede van president Bush vorige week in de Algemene Vergadering voorleggen? `VN-inspecteurs geloven dat Irak twee tot vier keer meer de hoeveelheid biologische grondstoffen heeft dan het heeft verklaard en het heeft geen verantwoording afgelegd voor meer dan 3.000 kilo aan materiaal dat gebruikt kan worden om biologische wapens te produceren. Op dit moment vergroot en verbetert Irak zijn faciliteiten voor de productie van biologische wapens.' Klopt dit?

Blix' gezicht betrekt: ,,Ik doe geen uitspraken over Amerikaanse intelligence, waar zij zich nu op baseren.''

Bush noemt hier `VN-inspecteurs'.

Blix' woordvoerder Ewen Buchanan, veteraan uit het UNSCOM-tijdperk, springt bij: ,,Die eerste zin is een verkorte versie van wat een rapport van UNSCOM uit 1999 aan de Veiligheidsraad meldt. Daarin staat dat Irak drie keer meer zou kunnen hebben geproduceerd dan het heeft verklaard. Dat is iets anders dan: heeft geproduceerd.''

Als Blix een volgend citaat uit de rede van Bush wordt voorgelegd, over Saddams vermeende ambitie voor een nucleaire bom, raakt hij geïrriteerd: ,,Het is duidelijk dat er nucleaire wetenschappers zijn in Irak, maar voor deze vragen moet u bij het IAEA zijn [dat Iraks nucleaire wapens onderzoekt].''

Maar het maakt deel uit van de totale redenering van de Amerikaanse president dat het Iraakse regime levensgevaarlijk is. En u bent oud-chef van het IAEA.

,,Het International Institute for Strategic Studies zegt dezelfde dingen. Zij zijn vrij om te speculeren. Wij niet. Regelmatig sluiten de feiten niet uit dat deze activiteiten in Irak gaande zijn, maar dat is iets anders dan zeggen dat het echt gebeurt. Misschien hebben zij intelligence, die achter hun woorden zit. Maar ik heb die informatie niet.''

Wat Bush tegen de VN zei zit niet allemaal in de intelligence die u krijgt?

,,Nee.''

Waarom wordt die niet aan u gegeven?

,,Vraag het hun.''

Waarom vraagt u de CIA niet om die informatie?

Woordvoerder Buchanan: ,,Het moet hun belang zijn om het ons te geven.''

Dit probleem van het niet doorgeven van inlichtingen speelde ook al in de tijd van UNSCOM.

Blix: ,,Ja, natuurlijk. De resoluties van de VN roepen daarom lidstaten op ons informatie te geven.''

Uw grootste zorg zijn nog steeds de biologische wapens van Irak?

,,Het is het gebied met de meeste vraagtekens. Neem antrax. Irak heeft verklaard dat het zo'n 8.500 liter antrax heeft geproduceerd. UNSCOM vond niet dat hiervoor voldoende bewijs was en concludeerde dat het drie keer zo veel kon zijn. Irak beweerde dat het alles had vernietigd in 1991. UNSCOM was daar niet bij en vond ook dit onvoldoende bewezen, en ik ben het daarmee eens. Dit roept de vraag op: is er nog iets in het land achtergebleven? UNSCOM stelde vast dat het een eigen vermogen heeft om te produceren. Tussen eind 1998 en 2002 kunnen ze dus meer geproduceerd hebben. We willen graag bewijs hebben dat er in die periode niets is gebeurd. Dit is een belangrijke kwestie. Antrax is een erg praktisch biologisch wapen.''

En VX, een dodelijk zenuwgas?

,,Dat is een chemisch wapen. UNSCOM vond bewijs dat er een zekere bewapening met VX was. Irak ontkent dat. Ik wil graag bewijs hebben: of een erkenning door Irak dat er inderdaad een bewapening was of iets overtuigends dat het er niet was. Dus in de chemische sector hebben we ook vragen. In alle gebieden zijn er nog vragen.''

UNMOVIC gebruikt satellietfoto's, maar satellieten kunnen niet door daken van gebouwen heen kijken, heeft u al vaker gezegd.

,,Dat is juist, maar we kunnen wel kijken naar inventarislijsten van magazijnen, begrotingen en rapporten van mensen die in industrieën werken, transportbranches, of mensen die bij de productie betrokken waren en naar ons toekomen. Er zijn veel manieren waarop Irak bewijs kan leveren, als het daartoe bereid is.''

U heeft op grond van satellietbeelden wel activiteiten in Irak op de grond gezien die u interesseren.

,,We zien waar ze voorzieningen hebben hersteld of uitgebreid, waar inspecteurs in het verleden kwamen [en die door de VS zijn gebombardeerd]. We vergelijken oude satellietbeelden met nieuwe beelden. Omdat we niet door daken kunnen heenkijken, zijn inspecties nodig.''

Hoe komt u aan die satellietfoto's?

,,Die kopen we van bedrijven, zoals de foto die achter u hangt. Bedrijven maken die foto's om allerlei commerciële redenen, voor landbouw, bosbouw, drainage of het maken van kaarten. U kunt ze ook kopen.''

U krijgt ook satellietfoto's van inlichtingendiensten?

,,We hebben in ons laatste rapport aan de Veiligheidsraad gezegd dat wij de briefings die we van regeringen krijgen blijven waarderen. Er zijn contacten met inlichtingendiensten. Maar hoe meer, hoe beter. Alleen al om te vermijden dat we intelligence uit één bron krijgen.''

Waarom zou het regime überhaupt die wapens aan Hans Blix geven?

,,De Iraakse generaal Al-Sa'adi zei dit jaar in een gesprek met ons: dit zijn geen massavernietigingswapens, maar zelfvernietigingswapens. We hebben ze niet, zei hij. Toen zei ik: laat ons dan het bewijs zien. Ik begrijp niet waarom zij chemische en biologische wapens of lange-afstandsraketten nodig hebben. Wil iemand hen aanvallen? Daar weet ik niks van.''

De aard van het regime kennende, zou u zeggen dat het aannemelijk is dat ze de afgelopen vier jaar zijn doorgegaan terwijl er geen inspecties waren?

,,Het is mogelijk, ja, en het is naïef om het uit te sluiten.''

Afwezigheid van bewijs is nog geen bewijs van afwezigheid.

Grinnikend: ,,Ah, u citeert Donald Rumsfeld, de Amerikaanse minister van Defensie. Ik ben het daarmee eens, maar ik voeg daaraan toe: het is ook geen bewijs van aanwezigheid. De insinuatie is namelijk: je hebt geen bewijs, maar het kan er wel zijn.''

Rumsfeld is een van de architecten van de harde aanpak van Irak. Voelt u zich daardoor onder druk gezet?

,,Nee, waarom?''

`Irak' is `big power politics'. Uw voorganger, Richard Butler, werd er in 1999 het slachtoffer van. Krijgt u daar een ongemakkelijk gevoel van?

,,Nee, wij volgen natuurlijk de media, maar hebben gewoon contact met het State Department of het Witte Huis.''

Het macro-politieke beeld is: de VS en Groot-Brittannië willen regimeverandering, de rest van de wereldgemeenschap wil wapeninspecties. Kunt u het gevaar van het Iraakse regime oplossen met wapeninspecties?

Blix herhaalt de vraag langzaam en zegt: ,,Er zijn er die zeggen dat inspecties niet genoeg zijn en nooit voldoende opheldering kunnen geven over het Iraakse programma voor massavernietigingswapens. De enige manier is volgens hen een gewapende actie tegen Irak en een regimeverandering. En er zijn anderen die een hervatting van de wapeninspecties willen, en zij hebben hun positie duidelijk gemaakt in VN-resolutie 1284. Dat is ons programma, dat is ons opgedragen. Wij doen niet aan politiek, wij zijn een instrument van de Veiligheidsraad. Ik zeg: ja, er zijn beperkingen aan wat een inspectieregime kan bereiken. We kunnen niet verklaren dat we alle mobiele laboratoria zullen vinden. Er zal altijd een restant aan onzekerheid blijven. Je kunt de kleinste dingen niet vinden. In zo'n groot land kunnen de inspecteurs niet elke vierkante mijl doorzoeken. En inspecteurs kunnen af en toe worden misleid, of er worden uitgegooid.''

Af en toe? Uw voorganger Butler sprak van een `anti-UNSCOM-industrie' [die in 1995 aan het licht kwam door het overlopen van Saddams schoonzoon Kamal die vertelde dat er een geheim biologisch programma was].

,,In de biologische sector duurde het enige tijd voordat UNSCOM zoveel bewijs had dat ze in 1995 konden zeggen dat de Irakezen toneel speelden. En dat gaven de Irakezen toen toe. Op nucleair gebied hetzelfde: in de zomer van 1991 zagen we ineens een hoop materiaal op vrachtwagens, terwijl we daarvoor nooit enig bewijs hadden gezien. Dus hebben ze ons op beide terreinen een poos misleid. Het was lange tijd een kat-en-muisspelletje.

,,Door in Irak te zijn en het recht te hebben naar elk gebouw overal in het land te gaan, zullen wij het zeker moeilijker maken voor een clandestien programma. Misschien niet totaal onmogelijk, maar zeker moeilijker. Ik zie de beperkingen én de waarde van inspecties. Een militaire campagne zal verwoestingen op veel plaatsen en onder mensen aanrichten. Geen van beide is een ideale oplossing voor de zorg over deze massavernietigingswapens.''

Het doel van de VS is duidelijk: zij willen totale ontwapening van Irak. Kan UNMOVIC dat doel bereiken?

,,Hoe indringender en uitvoeriger de inspecties zijn, des te minder waarschijnlijk is het dat er nog wezenlijke hoeveelheden massavernietigingswapens zullen zijn. Als we iets niet krijgen, kunnen we het rapporteren aan de Veiligheidsraad. Maar we zijn niet gewapend, en we kunnen ons niet een weg naar binnen schieten. De Irakezen weten dat we kunnen rapporteren. Dat is onze macht. Dan moet de Veiligheidsraad natuurlijk niet verdeeld zijn.''

U zegt: er zal altijd een restant aan onzekerheid blijven...

,,...en het is een politieke beslissing om te bepalen of dat onaanvaardbaar is. Neem Zuid-Afrika. Dat zei tegen het IAEA: wij hebben afstand gedaan van ons kernwapen, en wij willen dat jullie dat komen verifiëren. Wij hebben toen een zeer grondig onderzoek gedaan en geconcludeerd dat er geen aanwijzingen meer waren dat er iets achtergebleven was. Maar wij zeiden niet: er is niets meer.

Vervolg op pagina 24

Chef-wapeninspecteur Hans Blix

Vervolg van pagina 23

,,Er is altijd een restant aan onzekerheid en in het geval van Zuid-Afrika ging onze raad van bestuur akkoord. In het geval van Irak zal er veel minder tolerantie zijn.''

Zou Rumsfeld akkoord gaan met dit restant onzekerheid? Hij zal vermoedelijk tegen de president zeggen: dit is een te grote onzekerheid.

,,Dat mag hij zeggen. Maar dan moet hij ook verklaren wat de nadelen van een militaire actie zijn. Zij hebben de keuze. De Carnegie-denktank heeft gewapende inspecties geopperd.''

Dan zou u Generaal Blix worden, en met 50.000 soldaten Bagdad binnenmarcheren. Is dat een optie?

Lachend: ,,Ik ben daar sceptisch over.''

Rumsfeld zegt dat de VN-wapeninspecties `op elk moment, op elke plaats' moeten worden gehouden.

,,Dat is goed, die formule gebruikte ik bij het IAEA. Onmiddellijke, onbelemmerde en onvoorwaardelijke inspecties, zoals resolutie 1284 voorschrijft, betekent `op elk moment, op elke plaats'.''

Hoe zien uw ideale inspecties er uit?

,,Zonder waarschuwingen vooraf, met onmiddellijke toegang.''

In het midden van de nacht?

,,Natuurlijk. UNSCOM deed ook nachtinspecties.''

Maar niet afgedwongen door politie of soldaten?

Honend: ,,Nee, we houden toch geen rellencontrole?''

Maar zullen de Amerikanen uw restant onzekerheid accepteren?

,,Dat hangt er vanaf hoe groot dat restant zal zijn aan het eind. Zij komen eens voor het probleem te staan of zij de sancties zullen opschorten of opheffen. Dat hangt af van de politieke vraag of ze vinden dat de inspecties voldoende hebben opleverd.''

De VS willen geen inspecties, lijkt het wel, en Saddam afzetten.

,,Ze zijn nu naar de VN gekomen, en ze zeggen dat ze graag een resolutie van de Veiligheidsraad willen. Dat had niemand een paar weken geleden voor mogelijk gehouden.''

Gelooft u niet dat de VS streven naar een resolutie, waaraan Irak niet zal meewerken, waarmee de VS een formeel alibi hebben om aan te vallen?

,,Dat is een mogelijkheid. Maar voorlopig denk ik eerder dat Irak zal meedelen wel inspecties te accepteren.''

Bent u niet bang, als u teruggaat naar Irak, dat de inspecteurs weer bedrogen zullen worden en dat het `kat-en-muisspel' weer van voren af aan begint?

,,Het is zeker mogelijk dat ze doorgaan met verbergen. Dat sluit ik helemaal niet uit.''

En wat doet u er dan aan?

,,Hetzelfde als UNSCOM en misschien nog iets meer. Informatie van open en gesloten bronnen is erg belangrijk, toegang is erg belangrijk. We hebben betere satellietfoto's, misschien meer overlopers en alle archieven uit het verleden zodat je tegenstrijdigheden kunt signaleren in uitspraken van Irakezen. We zullen aan de Veiligheidsraad rapporteren als de Irakezen niet meewerken. En dan zal er ook geen opschorting van de sancties komen.

,,Mijn inschatting is dat de Veiligheidsraad dat kat-en-muisspel niet langer zal tolereren, en dat er dan actie zal worden genomen.''

UNMOVIC heeft zo'n 700 plaatsen in Irak, uiteenlopend in belang, geselecteerd voor inspectie. Hoeveel jaar heeft u daar met uw 220 man voor nodig?

,,Dat zal lang duren. Maar hoe lang weet ik niet.''

De VS hebben haast. Ze spreken over `dagen en weken, niet over maanden en jaren', zoals Bush heeft gezegd.

,,Volgens mij bedoelen ze daarmee: onvoorwaardelijke medewerking door Irak. Dat kan heel snel, in een brief [die vier uur later komt]. Als ze bewijs willen dat Irak meewerkt én totaal ontwapend is binnen enkele weken, dan is dat volstrekt onhaalbaar. (Gnuivend:) En ze kunnen niet zichzelf binnenvallen om binnen een paar weken antwoord te krijgen [van de VN].''

Zou u zo'n brief van de Irakezen als een realistisch aanbod zien? Of begint dan de `anti-UNMOVIC-industrie'?

,,Ze zeggen vervelende dingen over mij en hebben me al een spion genoemd, maar of dat nou een hele anti-industrie zal zijn. Als ze zo'n brief sturen, denk ik dat ze het menen. Zo niet, dan rapporteren we. Het is mogelijk dat we weer betrokken raken in een nieuwe ronde van het kat-en-muis-spel. Maar dat zien we dan wel.''

In uw tijdschema zit niet de Amerikaanse wens van Iraks ontwapening verwerkt. U kunt die ontwapening dus niet bieden?

,,De Veiligheidsraad heeft me dat niet gevraagd. De raad stelt mij vragen, niet de VS. We zullen zien of ze de Veiligheidsraad zover krijgen een dergelijke resolutie te laten aannemen. Resolutie 1284 spreekt van het oplossen van `belangrijke resterende ontwapeningstaken', niet van álle ontwapeningstaken. De Veiligheidsraad heeft ook gezegd dat we nog onopgeloste ontwapeningskwesties moeten aanpakken, maar niet dat dat in de eerste negen maanden van mijn schema moest zijn gedaan.''

De Amerikanen zijn ongeduldig. Ze willen uiterlijk begin volgend jaar de militaire aanval beginnen. Dan bent u nog lang niet klaar.

,,Dat is mogelijk. Vraag het aan de Amerikanen of ze met dit schema kunnen leven.''

Er zijn geduldige VN-resoluties, en een ongeduldige president.

,,Ik zie dezelfde verhalen als u. Maar ik ben niet gevraagd te verklaren dat Irak volledig ontwapend is. Zij weten dat!''

Is resolutie 1284 geen geschiedenis?

,,Zeg dat maar tegen de Veiligheidsraad, maar voorlopig is het onze bijbel. Ze kunnen ons natuurlijk opruimen, en dan ga ik naar huis.''

Heeft u niet het gevoel dat u kan worden gemangeld in een zware politieke strijd? Er zit toch veel verschil tussen wat de VS willen en de resolutie die u moet uitvoeren. Stel dat u naar Bagdad gaat en uw rapportage de Amerikanen niet aanstaat.

,,Dat zou kunnen, ja. Ik zie het gevaar dat de VS ongeduldig kunnen worden als wij niks vinden. Maar zij kunnen niet eens het laatste overblijfsel aan antrax hier in hun eigen land vinden [na de aanslagen per brief]. Dus moeten ze ook niet verbaasd zijn als wij niet het laatste overblijfsel aan antrax in Irak kunnen vinden...''