Hollands Dagboek: Bart Engbers

Bart Engbers (54) is directeur van het Vader Rijn College, een vmbo-school in Utrecht. Deze week ging de poort weer open voor de leerlingen. 'Hoor leerlingen zachtjes de naam Bin Laden noemen. Ze hebben een foto van hem in de krant gezien. Ze praten over de atoombom.'

Woensdag 4 september

Toch weer onrustig geslapen. Hoe vaak heb ik al niet de start van een nieuw schooljaar meegemaakt? Maar toch. Vandaag gaat de poort open voor de leerlingen. Twee dagen van intensieve voorbereiding met het gehele team achter de rug. Mag ook wel, zeventien nieuwe collega's op negentig docenten. Van de zeventien hebben er drie ervaring, de anderen niet. Zeer kwetsbaar onderdeel van de organisatie, zeker in een school met 85 procent – vooral Marokkaanse en Turkse – jongeren afkomstig uit wijken die heel Nederland kent als moeilijk, zoals Kanaleneiland en Overvecht. Het team heeft als motto gekozen: They don't care how much we know, they want to know how much we care.

Om 9 uur de eerstejaarsleerlingen. Ontroerend om te zien al die kleintjes met die grote tassen. Vaak is vader of moeder meegekomen. De namen van de leerlingen per groep voorgelezen. Ik zie collega's elkaar aankijken. Alleen maar moeilijke Marokkaanse namen.

Een mentor komt met een leerling langs. Vader in de gevangenis in Spanje, moeder geen uitkering meer omdat vader de boel belazerd heeft. Moeder moet eerst scheiden om van die vent en schuldenlast af te komen. Hoe de boeken te regelen?

Even krijg ik het vakantiegevoel weer terug als ik om 15.00 uur in een dubbeldekker stap met een paar raadsleden en enkele bestuurders. Een bliksemactie om de raad te overtuigen de noodzaak de gebouwen, met de vmbo-gebouwen voorop, te verbeteren. Ik maak me kwaad dat juist enkele grote partijen als Leefbaar Utrecht door afwezigheid schitteren. Maar ook mijn partij, de PvdA, is er niet. De tocht geeft goed inzicht in de complexe problematiek. Het christelijk gymnasium is een van de grootste trekkers van de stad, maar heeft een huisvesting van niks. Zelfs de tafeltjes zijn derdewereldniveau. En toch is de school populairder dan ooit. Dus huisvesting is niet de doorslaggevende factor. Is het toch de kleur?

Vlug naar huis, want de voorbereidingscommissie wacht voor een pleinfeest in de buurt op zondagmiddag.

Donderdag

Vroeg op school. Parkeer de auto. Zelfs collega's vinden dat mijn Polo uit '88 niet bij mijn status past. De leerlingen vinden al een hele tijd dat ik een Mercedes moet.

De dag begint met een sollicitatiegesprek met drie kandidaten van Randstad ter ondersteuning van het surveilleren. Leerlingen verlaten tijdens schooltijd het schoolplein niet: enerzijds bezorgen ze de wijk geen last, en anderzijds worden ze zelf niet lastiggevallen door onbekenden die rond de school hangen.

De dag begint met de wekelijkse stafvergadering. We breken bijtijds af om te helpen bij het surveilleren. Beneden komt net de districtschef van de politie met de nieuwe wijkagent binnengewandeld. We maken kennis en praten wat over en weer.

Bezoek van de afdeling Sport gemeente Utrecht. Heel belangrijk. De school is de plek om met jongeren aan het werk te gaan en in de wijk veel ellende te voorkomen. Maar het moet goed doordacht worden. Wat is er al een geld aan allerlei projecten verkwanseld met geen of zeer beperkt succes.

Daarna een aantal gesprekken met collega's. Frustrerend zijn de gesprekken met collega's die al enige tijd in de ziektewet lopen en nu linea recta op de WAO afstevenen.

Vrijdag

Heerlijk, een nieuwe collega verbaast zich over de assertieve houding van mijn hoofd administratie Fatma. Ze draagt namelijk een hoofddoek, heel normaal op deze school. Ze zal dus wel heel onderdanig zijn. Nou mooi niet, ze roept met hoofddoek ieder ter verantwoording die zijn/haar werk niet goed doet. Ook mij.

Leuke contacten met de leerlingen. Als ze binnenkomen, zeg ik goedemorgen en veel leerlingen geven een hand en zeggen goedemorgen. Leerlingen ervaren de persoonlijke ontmoeting en respect als heel belangrijk. Maar de schending ervan, hoe minimaal ook, is reden voor de afschuwelijkste acties. Dan komt een broer bijvoorbeeld de school binnenwandelen en geeft zijn slachtoffer een knal voor zijn kop. Wraak is noodzaak, geen mogelijkheid. De politie komt toch niet en biedt geen bescherming, zeggen ze.

Om 14.00 uur schuif ik aan bij de projectgroep Techniek Vaderrijn. Begin schooljaar 2003-2004 gaat een geheel nieuwe sector techniek van start. Hoop ik. De afdelingen bouw en voertuigen sluiten. Vijf leerlingen hebben zich aangemeld voor bouw dit jaar. We zetten in op een sector algemene techniek, waar ook meisjes een plek krijgen en onze allochtone leerlingen zin in hebben. Wat jammer dat er zo weinig belangstelling voor techniek is. Er is zo'n goede boterham mee te verdienen.

We ontwerpen een eerste schets. Niet de techniek staat voorop, maar de basale vaardigheden en de houding. Dat vraagt de maatschappij. Zij willen van ons leerlingen die zich weten te gedragen, geleerd hebben te leren en op tijd komen. Onderwijs als disciplinering van de burger en verspreider van waarden en normen, zoals in het begin van de negentiende eeuw?

Saaie vrijdagavond. De was en de poets gedaan.

Zaterdag

Lekker een uurtje langer op bed, daarna met de ochtendkranten aan tafel en een ontbijtje. Later in de ochtend naar een collega die net bevallen is van haar eerste kind. De middag gebruikt om het eten voor vanavond en morgen voor te bereiden. Koken is een fantastische afleiding na het werk. Muziekje aan, vandaag Bartók.

Vanavond Johan en Marijke op bezoek gehad. Johan werkt op het Thorbecke en is nauw betrokken geweest bij de afschuwelijke geschiedenis van de voorgenomen fusie en later de beslissing over te gaan tot sluiting. Weg al het openbare onderwijs voor havo en vwo uit de oude stad Utrecht. Dat doet pijn. Maar ouders en leerlingen bepalen hoe het gaat en niet een mooi verhaaltje over de noodzaak van openbaar onderwijs.

Waarom is het mis gegaan? We komen tot twee belangrijke redenen: slecht management en het niet willen accepteren dat de school zwart was geworden. Pas enkele jaren terug begon men dat in te zien en toen was de zaak allang verloren.

Sluit de dag af in de kroeg.

Zondag

Ik word wakker van veel gedoe op het plein. Het luchtkussen voor het pleinfeest wordt al opgeblazen. We beginnen met zon. Lekker koffie en zelfgemaakte cake. Wat is het toch fantastisch om zo te mogen wonen. Kinderen spelen leuk, volwassenen zijn in elkaar geïnteresseerd, iedereen heeft zich uitgesloofd met koken en lekkere hapjes.

Wat mis ik toch het zondagtelefoontje naar mijn moeder. Ze is al zeven maanden dood en nog steeds denk ik `even ma bellen'. Als compensatie heb ik een oma-tomatensoep gemaakt.

Maandag

Lekker geslapen, word om 7.10 uur wakker en 5 minuten later stap ik zonder dat snerpende wekkergeluid nodig te hebben mijn bed uit. Op de fiets naar school. Ik heb een week voor me waarin vooral veel aandacht voor het management zal moeten zijn. Afspraken en planningen: aussitôt dit, aussitôt fait volgens het zoontje van Inge, een vriendin in Parijs. Dit jaar van eminent belang vanwege de vele veranderingen: hervorming basisvorming, invoering zorg/welzijn, herprofilering techniek, leer- en werktrajecten en nog een en ander.

Om 9.30 uur komen alle medewerkers die zijn betrokken bij het toezicht bij mij op de kamer. Medestaflid Harry doet op dit terrein gouden arbeid.

Boekengeld blijft echt een probleem. Weer een mentor met leerlinge bij mij. Moeder kan echt niet betalen en ze schamen zich. Daarom was ze er vorige week niet. Omdat de mentor belde, en zei dat het helemaal niet erg was, is ze nu naar school gekomen.

Even de school doorgewandeld. Hoor leerlingen zachtjes de naam Bin Laden noemen. Kijk wat er aan de hand is. Ze hebben een foto van hem in de krant gezien. Ze praten over de atoombom. Ik vraag of ze bang zijn, ze ontkennen. Komt er oorlog?, vraag ik. Jazeker, antwoorden ze. Maar dat loopt echt fout af, meester. Ik weet niet wie nu het onzekerst is. Ik weet wel dat `hun' Allah niet dezelfde is als `onze' God. Onze leerlingen zijn godloos of moslim. Bij docenten is dat heel anders.

Om 12.00 uur de ICT-commissie. Afspraken worden langsgelopen. Straks staan er de mooiste spullen en is er geen ICT-rijk onderwijs. Een andere grote zorg is de beveiliging van alle lokalen. In een paar maanden tijd zijn al twintig computers gestolen.

Thuis een eenvoudige hap van weekendrestjes gemaakt. Naar bed met een heerlijke aflevering van The Singing Detective.

Dinsdag

De dag begint fantastisch: de schoenlappertjes en de koolwitjes en de bijen dartelen boven de nog steeds bloeiende lavendel in mijn tuin. Even van genieten.

Op school begint de dag meteen met het afwerken van afspraken. Een privé-beveiligingsbureau met ex-mariniers wil de beveiliging van de school op zich nemen. Vragen als: zijn jullie als witte mariniers de aangewezen personen om hier de rust te waarborgen zijn ook voor hen een verrassing. Mijn nichtje, in opleiding voor orthopedagoog en werkzaam in Amsterdam-West op een echte zwarte basisschool, komt met een vriendin langs.

Krap aan haal ik de trein naar Den Haag van 13.00 uur. Op het Hofstadcollege overleg met andere directeuren van het vmbo in de grote steden en het ministerie over de vrije ruimte die we in het vmbo willen hebben om onze leerlingen van passend onderwijs te voorzien. Het is een weerbarstige materie.

Op de lange tramtocht terug naar het CS bijgepraat over hoe de sfeer op het ministerie is. Met het verdwijnen van vele PvdA'ers is de bevlogenheid verdwenen en zijn de boekhouders aan zet. Hartelijk gelachen om de werkwijze van de nieuwe staatssecretaris. Zij werkt met blauwe en gele briefjes. Geel is: ik wil een notitie. De ambtenaren hebben kennelijk alleen nog maar oog voor haar briefjes tijdens besprekingen. Ieder geel briefje betekent een notitie. Je zou maar vijf gele briefjes krijgen.

Woensdag 11 september

11 september 2001: waar was ik? Ik weet het precies. Joop, leraar voertuigen, belde tijdens een vergadering even zijn vrouw om te vragen hoe het met haar ging. Toen hoorde ik dat er iets aan de hand was.

Twee weken terug was ik met twee neefjes bij Ground Zero. Een verpletterende indruk. Maar het huidige patriottisme in deze prachtige stad schrikt af. Alle angst van een jaar terug voor wat moslims zouden doen is totaal afwezig. Onze moslims zijn echte Nederlanders en zijn natuurlijk pro de geschoffeerde Palestijnen. Ik ben ook voor de Palestijnen, maar weet hoe hard dit kan aankomen bij mijn joodse vrienden.

Een tv-rubriek wil een uitzending met mij opnemen over waarden en normen. Een gesprek. We tasten af of we met elkaar in zee willen. Het onderwerp is belangrijk. Waarom doe ik eigenlijk werk als directeur?

Ik wil zo graag dat de Marokkanen en Turken in onze stad mee profiteren van de enorme kennis en de sociale vrede van dit land. Zoals ik ooit jaren terug als arbeiderskind naar een gymnasium ging en heb genoten van alles wat er meer was dan ik toen wist.

Tot slot van dit dagboek bijna een natuurlijke afsluiting. Karin, vriendin en collega, komt even langs om haar en mijn zorgen met mij te delen en Ineke, vriendin en buurvrouw, om even gewoon te vragen hoe het gaat.