Uitputtingsslag voor betere aarde

De wereldtop voor duurzame ontwikkeling in Johannesburg is een circus voor woordacrobaten en onderhandelingsartiesten. Hun methoden zijn soms even venijnig als meedogenloos. Morgen arriveren de staatshoofden van de deelnemende landen.

Om half elf 's avonds vist de Nederlandse gedelegeerde Wierish Ramsoekh beteuterd een stuk droog brood uit zijn binnenzak. ,,Dit is de tragiek van de onderhandelaar'', zegt hij terwijl hij met rode ogen naar het plastic zakje kijkt. Vanavond zal het laat worden, net als gisteren en net als morgen. En zonder kleingeld voor een kop koffie smeekt hij bijna: ,,Zullen we de lift nemen?''

Voor de regeringsdelegaties op de VN-top over duurzame ontwikkeling in Johannesburg is de uitputtingsslag begonnen. Morgen arriveren de staatshoofden van de deelnemende landen. Voor die tijd moeten de onderhandelaars de ontwerpteksten voor het actieplan en de `Verklaring van Johannesburg' klaar hebben. Dat betekent weinig eten, weinig slapen en vooral doorduwen. Wie onderhandelt over de toekomst van de aarde, moet sterk zijn.

In Johannesburg spreekt de wereld over de wereld. Bedrijven, non-gouvermentele organisaties en regeringen uit meer dan 180 landen doen aan het vergadercircus mee. Op drie verschillende bijeenkomsten gaat het steeds weer over de vijf thema's: water, energie, gezondheid, landbouw en biodiversiteit.

Non-gouvermentele organisaties overleggen in koude tenten en op plastic stoelen in het zuiden van Johannesburg. En de bedrijven lobbyen in het centrum van de stad en in de wandelgangen. Maar alleen op de bovenste verdiepingen van het conferentiecentrum in Sandton, in het noorden van de stad, worden de beslissingen genomen. Daar spreken de regeringen.

,,Met betrekking tot punt 121 bis'', begint de vertegenwoordiger van de Verenigde Staten even voor middernacht in een van de commissiekamers waar achter gesloten deuren wordt onderhandeld. Terwijl de commissieleden met kladblokken de warmte van hun gezicht waaien, volgt een lange verhandeling over het woordgebruik in een ontwerptekst.

,,Amerikanen zijn heel legalistisch'', fluistert Ramsoekh. Urenlang wordt er gesproken over zinnen als ,,respect voor alle internationaal aanvaarde mensenrechten en fundamentele vrijheden''. Of dat niet beter ,,respect voor alle mensenrechten'' kan zijn. Of ,,respect voor universele mensenrechten''. Woorden zijn kostbaar in Johannesburg.

Het document waarmee de meeste gedelegeerden rondlopen, heet Concept voor Implementatie van de Wereldtop over Duurzame Ontwikkeling. Na de mooie beloften van de top in Rio de Janeiro tien jaar geleden moet `Johannesburg' de top van de daden worden. Het plan is in tien hoofdstukken opgedeeld: van het uitroeien van armoe tot de duurzame ontwikkeling van kleine eilandstaten.

De vetgedrukte delen in de tekst zijn de sporen van onmin aan de onderhandelingstafel. Tussen rechte haken staan de paragrafen waar de delegaties nog geen overeenstemming over hebben bereikt. Over het Kyoto-protocol bijvoorbeeld, door de Amerikanen gemeden als een infectieziekte. En over de afschaffing van de Europese en Amerikaanse landbouwsubsidies waar na dagen van onderhandelen nog steeds geen uitzicht op is.

De dagen beginnen vroeg in Zuid-Afrika. Frank Mulder (24) van de Nederlandse jongerendelegatie staat om kwart voor zes naast zijn bed. ,,Ik heb alleen op de eerste dag kunnen douchen. Daarna was ik steeds te laat.'' Mulder vervoegt zich elke ochtend bij de Nederlandse regeringsdelegatie die zich om half acht verzamelt in het gebouw van de Nederlandse Kamer van Koophandel, recht tegenover het conferentiecentrum.

Staatssecretaris van Ontwikkelingssamenwerking Van Ardenne zit de vergadering voor en laat zich bijpraten door haar ambtenaren. Een van hen zegt dat de G77 vannacht weer eens moeite had een standpunt te bepalen. Soms vindt hij het net een kleuterklas.

De G77, dat is de Derde Wereld. Meer dan 120 arme landen laten zich door de G77 aan de onderhandelingstafel vertegenwoordigen. Als er spijkers met koppen moeten worden geslagen, zitten de arme landen met één vertegenwoordiger tegenover twee of drie representanten van de EU. Tot grote irritatie van veel ontwikkelingslanden weigeren Amerika, Canada, Nieuw-Zeeland en Australië hun krachten te bundelen en zitten deze rijke landen altijd met ieder een eigen vertegenwoordiger aan de tafel.

Gelijkheid is ook binnen de Verenigde Naties nog steeds een toekomstdroom. Na het overleg met de Nederlandse delegatie (,,kan het hier wat schoner zijn als de premier zondag aankomt'') spoedt de staatssecretaris zich om half negen met de belangrijkste onderhandelaars naar het overleg met de EU. ,,We kunnen lopen hoor, het is hier aan de overkant'', zegt Koen Davidse van de VN-missie in New York als de staatssecretaris op het punt staat achter in haar dienstauto te stappen.

Nederland probeert met de andere Europese landen al dagen Amerika te bewegen zich aan de tijdschema's te binden die in 2000 op de Millennium Top van de VN zijn overeengekomen. In 2015 zou bijvoorbeeld het aantal mensen zonder schoon drinkwater tot 500 miljoen gehalveerd moeten zijn. Maar Amerika geeft geen krimp.

Johannesburg biedt een podium aan 's werelds knapste onderhandelkunstenaars. De methoden om de ander te overtuigen zijn soms even venijnig als meedogenloos. ,,Er wordt hier ongelooflijk strategisch gespeeld'', zegt Wierish Ramsoekh, zelf gepokt en gemazeld aan de onderhandelingstafel.

Boos worden doet het altijd goed. Donderdagnacht dreigde de Deense voorzitter van de Europese Unie nog weg te lopen van de onderhandelingen nadat de Amerikanen de gesprekken traineerden. Uitputting is een andere methode, vaak beproefd door Jan Pronk, op deze top de speciale ambassadeur van de secretaris-generaal van de VN, Kofi Annan. Pronk bleef op eerdere conferenties soms net zo lang zitten tot de deelnemers tot consensus kwamen. ,,Maar je kunt het niet te vaak doen'', zegt Pronk. ,,Dan gaat het irriteren.''

Vanaf tien uur 's ochtends spreken de deelnemers in plenaire vergadering en commissies over de thema's van de conferentie. Op de grote bijeenkomsten ontaarden discussies geregeld in spreekbeurten. Pronk probeert dat te doorbreken door als gespreksleider de deelnemers te dwingen in een paar minuten hun standpunt te verwoorden. Op de conferentie is niet iedereen daarvan gediend. ,,Bij de Chinezen werkt die Marcel-van-Dam-methode van Pronk nu eenmaal niet'', zegt Ramsoekh. ,,Ze zijn doodsbang dat ze iets verkeerd zeggen.''