Nieuwe huiselijkheid

Een efficiëntere kruimeldief is niet de enige zorg van de Philips-technologen. In het pas geopende Homelab leggen ze zich toe op uitvindingen. Een slimme spiegel. Een meedenkende voordeur. Maar houd je als gezin meer genietmomenten over als de stofzuiger het alleen af kan?

Een paar woorden intikken op je toetsenbord is voldoende om via internet de temperatuur in Australië te achterhalen. Maar wie op een paar honderd meter van zijn huis wil weten of het gas is uitgedraaid en de achterdeur op slot zit, moet terug naar huis. Toch maar even kijken.

De hele wereld hangt van computernetwerken aan elkaar, maar voor één ruimte is een grote uitzondering gemaakt. Dat is de eigen woning. Tot nu toe, want de computer- en elektronica-industrie staat te popelen om in dit gat te duiken. Via een videoscherm in de keuken praten met een kind op zolder? Geen probleem. Ook niet als het logeert bij opa en oma. Intelligentie in de koelkast, zodat de melk op zondagavond dit keer niet op is? Kan worden geregeld. Een televisie of videorecorder die weet wat jij wilt zien? Het is allemaal niet langer denkbeeldig.

Of zulke science fiction werkelijkheid wordt, ligt steeds minder aan de technologische mogelijkheden, en steeds meer aan de eigenzinnige mens zelf. Verschillende futuristische plannen zijn al in de prullenbak beland – van technologische snufjes zonder aantoonbaar nut moet een consument niets hebben. Maar als het aan het Homelab ligt, gebeurt dat in de toekomst niet meer.

Het Homelab is pas geopend. Het is een gewoon huis, midden op het Eindhovense researchcomplex van Philips. het is een plek waar gewone mensen in contact komen met ongewone technologie. Het huis heeft twee verdiepingen en vier kamers. Her en der liggen technici op hun knieën om de laatste kabeltjes weg te stoppen. ,,Het is de bedoeling dat mensen zich op hun gemak voelen'', legt `beheerder' Vic Teeven van Philips Research uit. ,,Door met dubbele, gekoelde plafonds en verborgen gangen te werken, kunnen we alle computers en kabels wegwerken, zodat de technologie zoveel mogelijk verborgen blijft.'' Geen bewoner die kan zien dat het huis `slim' is. Dat merkt hij zodra zijn favoriete muziek begint te spelen als hij de kamer binnenkomt, want het huis herkent hem.

Nee, het Homelab is niet de zoveelste variant op het huis van de toekomst, zo laten de Philips-onderzoekers licht geïrriteerd weten. Want uit experimenten met heel wat futuristische huizen is gebleken dat onmogelijk kan worden voorspeld hoe de mens in de verre toekomst woont of werkt. Het Homelab moet antwoord geven op de vraag wat mensen nú graag willen hebben en hoe ze dat in de praktijk zullen gebruiken, zegt Emile Aarts, wetenschappelijk directeur van Philips Research. En dat bepaal je met proefpersonen in Homelab.

De bewoners van Homelab beschikken over een badkamer, een televisie en slaapgelegenheid, maar het ontbreekt hun aan privacy. ,,Van de vergelijking met Big Brother zullen we niet snel afkomen'', bevestigt Aarts. ,,Maar het gaat ons alleen om de omgang met technologie, niet om de omgang van mensen met elkaar. Hoe werken mensen in de praktijk met spraakgestuurde televisie? Met beelden op een videowall in de slaapkamer of met een badkamerspiegel die in werkelijkheid een computerscherm blijkt te zijn met tal van mogelijkheden? Dat bekijken we met behulp van 35 observatiecamera's.''

Het is de bedoeling dat buiten het Homelab de observatiecamera's zullen ontbreken, maar om de technologie te laten functioneren blijven sensoren en (kleine) camera's in huis noodzakelijk, bijvoorbeeld om te kijken wie van de bewoners thuis is. Dan `weet' het huis wie er naar de televisie zit te kijken en wordt het tv-aanbod vanzelf aangepast aan de persoonlijke voorkeur. Of mensen dergelijke nieuwigheden in hun huiskamer willen hebben, kan nu voor het eerst in een bijna normale woonsituatie worden onderzocht.

En Philips sluit niet uit dat bewoners in de toekomst ook camera's zullen accepteren. Dat kan nog wel even duren, denkt psycholoog Boris de Ruyter die in dienst is van Philips. Maar zodra de proefpersonen de meerwaarde ontdekken van de apparaten, volgt de acceptatie vanzelf. Kijk naar de telefoon – die rinkelt op de vervelendste momenten. En slechts weinig mensen realiseren zich dat je daarmee een microfoon in huis haalt. Want technisch gezien is het heel gemakkelijk om de telefoon te laten werken als die uitgeschakeld is. Maar wie vindt dat anno 2002 nog een bezwaar?

Onsamenhangend

De uitkomsten van de experimenten in het Homelab worden ook door de top van Philips met belangstelling bekeken. De experimenten lijken voor de incidentele bezoeker misschien vrijblijvend of onsamenhangend, maar Philips heeft de zogeheten `ambient intelligence' – omringende, allesomgevende intelligentie waar het hier om gaat – tot een van de hoekstenen van de huidige strategie gebombardeerd. Zonder zichtbare kastjes of snoeren moeten normale gebruiksvoorwerpen een eigen intelligentie meekrijgen. Philips' bestuursvoorzitter Gerard Kleisterlee die bekend staat als een nuchter en realistisch topman, spreekt van ,,een nieuw paradigma in consumentenelektronica dat onze manier van leven en communiceren volledig zal veranderen''.

Kleisterlee staat niet alleen in zijn hoge verwachtingen. Ook de Europese Commissie neemt de mogelijkheden van ambient intelligence serieus. Voor de komende drie jaar heeft Brussel voor 3,5 miljard euro aan fondsen ter beschikking gesteld die de nieuwe intelligentie in de huiskamer moeten krijgen. Concurrenten als Sony en Panasonic zijn met vergelijkbare experimenten als het Homelab bezig. Internationaal werken Philips en ook Hewlett-Packard en Nokia samen met het presitigieuze Massachusetts Institute of Technology (MIT) in een project waarbij ambient intelligence centraal staat.

Aarts van Philips Research praat met een aanstekelijk enthousiasme over de vele technologische mogelijkheden die in huis realiteit kunnen worden. Zelf heeft hij thuis `niet meer dan' een zogeheten home cinema (geavanceerde video- en audioapparatuur van Philips), maar dat heeft vooral praktische oorzaken: om de technologie in het Homelab draaiende te houden, is de aanwezigheid van een stel technici permanent noodzakelijk.

Tandenborstel

Maar dat gaat veranderen. Al meer dan veertig jaar ontwikkelen computers zich zo snel dat zij elke anderhalf jaar over tweemaal zoveel capaciteit beschikken (wet van Moore) of de helft minder ruimte in beslag nemen. ,,Door deze ontwikkeling wordt het mogelijk om allerlei intelligente functies, zoals opslag van gegevens en communicatie, in kasten, deuren of tandenborstels te integreren.'' Draadloos kunnen de signalen die deze apparaten afgeven naar een batterij computers worden getransporteerd.

De bewoners van het Homelab zullen hun tanden poetsen – ze zijn nog niet blijven slapen – met een intelligente borstel. Verkeerd of te weinig poetsen, levert een `reprimande' van de spiegel op. Verder kent de afstandbediening de film- en tv-favorieten van de bediener en neemt die als een videorecorder automatisch op. Voor muziek is een afstandbediening niet meer nodig: even het bekende nummer neuriën en het origineel komt uit de boxen. ,,Je weet nooit hoe technologie in de praktijk gebruikt gaat worden'', vertelt psycholoog Boris de Ruyter van Philips. ,,Onlangs deden we een experiment waarbij de aanwezigen een nummer konden neuriën waarna de installatie het overnam. Dat draaide uit op een soort karaoke-show. Mensen probeerden zo zuiver mogelijk voor te zingen, waarna de echte muziek het overnam.'' Waarmee hij maar wil zeggen dat leken geen angst voor technologie hebben zolang de situatie voor hen gemakkelijk hanteerbaar is. ,,Zolang ze maar het gevoel hebben `in control' te zijn. en niet de hele dag bezig zijn om apparaten te bedienen.''

De Ruyter houdt zich vooral bezig met praktische vragen als hoe een gezin van bijvoorbeeld vier personen omgaat met een televisie die op stemgeluiden kan reageren. Het zeggen van `Nederland 2' of `volgend kanaal' is voldoende om van zender te veranderen en dat kan de nodige consternatie veroorzaken. Dat betekent ruzie, en daarvoor is de nieuwe technologie niet uitgevonden. De Ruyter: ,,Eerdere proeven laten echter zien dat over die stembediening snel afspraken worden gemaakt. Ingewikkelder wordt het wanneer we het luisterend vermogen van de televisie groter maken – dat is technisch gezien geen probleem meer. Dan kan bijvoorbeeld ook om een film worden gevraagd. Door het grotere begrip van de televisie kan het complexer worden om over die bediening sociale afspraken te maken.''

Philips wil zijn vindingen zo snel mogelijk op de markt zetten. Een voorbeeld is het badkamermeubel dat waarschijnlijk volgend jaar al in productie komt. ,,Via de spiegel is teletekst te lezen, kun je surfen op internet of wordt voor de kinderen een tekenfilm vertoond, net zolang totdat ze voldoende hebben gepoetst. En ook het scheerapparaat communiceert'', zo laat onderzoeker Mark Lazeroms van Homelab zien. ,,De conditie van de batterij en die van de scheerkoppen valt van de spiegel af te lezen.''

Een sensor onder het oranje badkamerkleedje `weet' door het gewicht van elke bewoner wie er voor de spiegel staat. Het spiegelscherm en de bijbehorende computer gaan samen enkele duizenden euro kosten. Aan de verkoopbaarheid van het intelligente badkamermeubel wordt bij Philips niet getwijfeld. ,,Op de aanschaf van een nieuwe badkamer is dat geen groot bedrag'', zegt Aarts. ,,En of het hoofd van net ontwaakte mensen naar deze informatie staat, zullen we in het Homelab ondervinden. Misschien niet van iedereen, maar van velen denk ik wel.''

Aarts is de grondlegger van ambient intelligence bij Philips. Volgens hem valt de (toekomstige) bereidheid van mensen om voor dit soort zaken veel geld uit te geven, gemakkelijk te verklaren. ,,We zijn op weg naar een belevenis-economie (experience economy). De vele vakanties laten dit al zien: mensen hebben steeds meer geld over voor een goed gevoel, voor belevenissen, en de nieuwe technologie speelt daarin ook een rol.'' Een goed gevoel kan in het Homelab ook worden gecreëerd door, behalve normale televisie- of filmbeelden, panorama's van stranden of skylines van grote steden op de muur te zetten.

De vierde golf

Voor zijn theorie over de belevenis- economie vindt Aarts gehoor bij de Amerikaanse wetenschappers Joseph Pine en James Gilmore van de Harvard Business School die deze vorm van economie de vierde golf noemen van de klassieke economieën. Na de landbouw- en goedereneconomie zitten we nu nog in de diensteneconomie. ,,In de eerste fase werd alleen de rauwe koffieboon te koop aangeboden. In de ervaringseconomie wordt een kopje koffie in de top van de Eiffeltoren aangeboden en daarvoor wil de consument extra betalen. Ook de toekomst in de consumentenelektronica ligt in het aanbieden van belevenissen die zo gemakkelijk mogelijk moeten worden aangeboden'', aldus Aarts.

Mede door middel van computers is het volgens die theorie mogelijk dat – vergelijkbaar met het geringe aantal boeren – een beperkt aantal mensen het dienstenaanbod verzorgt. De rest kan zich nuttig maken met het aanbieden van nieuwe ervaringen.

In 2020 zal ons leven volgens Philips doortrokken zijn van ambient intelligence-technologie. Dat zal het geval zijn in huis, maar ook in de auto en in kleding. Of de nieuwste technologie ook leidt tot meer quality time of `kwalitijd' – meer genietmomenten – is de vraag. De stofzuiger die op eigen initiatief door het huis zijn weg zoekt, bespaart natuurlijk tijd, maar tot onthaasting zal het volgens filosoof Hans Achterhuis niet leiden. ,,Al zo'n drie eeuwen is de westerse maatschappij op jacht naar `kwalitijd'. Alles moet efficiënter. Aan die nieuwe ideeën van Philips is niets mis, maar denk niet dat je als gezin meer genietmomenten overhoudt. Dergelijke `toegiftverschijnselen' zijn nu eenmaal niet te plannen, maar daar gaan beleidsmakers en technologen altijd aan voorbij.'' Volgens Achterhuis hoeft nieuwe technologie niet tot extra stress te leiden. ,,Je raakt er snel genoeg mee vertrouwd. Kijk hoe Amerikanen met televisie omgaan: het ding staat aan, maar niemand heeft er last van.''

Het Sociaal en Cultureel Planbureau constateerde in een recent rapport dat de opmars van informatietechnologie er niet automatisch toe leidt dat mensen hieraan per saldo meer tijd besteden. De tijd die bijvoorbeeld wordt besteed aan internet gaat vaak ten koste van het televisiekijken. Hoe dat in de toekomst met nieuwe toepassingen zal gaan, valt volgens het SCP nauwelijks te voorspellen.

Zo'n nieuwe toepassing, die van het Homelab de meeste elementen van science fiction in zich draagt, is het informatiesysteem WWICE, dat staat voor Window on the World of Information, Communication and Entertainment. Via een scherm aan de wand zijn alle functies van verschillende apparaten te bedienen, los van de plaats waar ze zich bevinden. De beeldtelefoon, audio-installatie of personal computer (internet) kunnen gewoon via het platte scherm in verschillende ruimtes worden beluisterd of bekeken. ,,Als je een film bekijkt en naar een andere ruimte loopt, dan speelt de film in die nieuwe ruimte verder, waar jij opgehouden was te kijken'', laat onderzoeker Koen Vrielink zien. ,,Met dergelijke applicaties, waarbij we draadloos heel veel informatie verzenden, komen we echt aan de rand van wat er momenteel draadloos mogelijk is.'' De foto's van een digitale camera zijn ook door het hele huis zichtbaar te maken.

Uiteindelijk moet het op deze manier via WWICE ook mogelijk worden dat vrienden die zich elders bevinden `via' het scherm meekijken naar dezelfde voetbalwedstrijd op televisie. Hun virtuele aanwezigheid wordt geprojecteerd op de muur. ,,En kan je dus ook elkaars opmerkingen horen en gebaren zien, terwijl ze in een ander huis zitten.'' Scheelt ook in de zoutjes en de pils.

Of het spotten met tijd en ruimte over een paar jaar gemeengoed is, hangt volledig af van de acceptatie door mensen. De beeldtelefoon is, in een eenvoudige vorm, misschien al tien jaar mogelijk, maar een succes is het nog altijd niet. Volgens hoogleraar psychologie Willem Wagenaar van de Universiteit Leiden hebben mensen van nature zeker geen principiële bezwaren tegen technologische vondsten in hun eigen, huiselijke, omgeving. Ondanks alle mislukkingen rond zogeheten huizen van de toekomst. Wagenaar: ,,De behoefte aan een bepaalde vinding gaat ontstaan, wanneer mensen het idee hebben dat zij iets dreigen te missen. Bij een televisie met spraakbediening gaat dat niet op, wel als je via je stem kanalen zou kunnen oproepen die een ander via de afstandbediening niet kan krijgen. Als je nu geen internet of mobiele telefoon bezit, kan je je terecht achtergesteld voelen. Dankzij de angst van veel mensen om iets te missen, ontstaat er voor sommige technologie heel snel een markt.''

Aarts is ervan overtuigd dat mensen openstaan voor technologie, vooral als ze er plezier van ondervinden. ,,Maar natuurlijk krijgen we ook negatieve reacties en die vinden we ook leerzaam. Met name van ouderen. Ik hield ooit een lezing voor gepensioneerde wetenschappers over nieuwe technologische mogelijkheden in huis. Op de eerste rij hoorde ik toen iemand zeggen: wat ben ik blij dat we dit niet meer hoeven mee te maken. Jammer, zo'n reactie, want juist voor ouderen kunnen deze ontwikkelingen het leven veel rijker maken, kunnen ze langer zelfstandig wonen en sociale contacten onderhouden op het moment dat ze minder mobiel worden.''