Leren met het hart

Paniek, dichtklappen. Via hart-brein leren kan iemand storende lichamelijke reacties de baas worden. Op school gaan de prestaties met sprongen vooruit.

Stelt u zich eens voor: een computerspelletje dat u zonder joystick, muis of toetsenbord bedient. Er is alleen een kleine sensor waar uw wijsvinger in moet. Die sensor meet uw hartritme en pas als dat ritme coherent is dat wil zeggen dat het hartritme en het hersenritme op elkaar afgestemd zijn , stijgt de ballon op het scherm op om zijn tocht te beginnen. Als er een bergtop verschijnt heeft u geen knopje om de luchtballon een zwieper omhoog te geven. Uw enige `knopje' is uw hartritme. Alleen als dat coherent blijft, gaat de ballon er overheen.

Dit is één van de spelletjes die Kees Blase bij zich heeft als hij scholen bezoekt om te vertellen over `hart-brein leren'. ``Voor kinderen is het toveren met je hart'', vertelt hij in zijn werkkamer in Hilversum. Blase, van oorsprong medisch-fysicus, is projectleider hart-brein leren bij het APS (instituut voor onderwijsontwikkeling) in Utrecht. Op de Floriade demonstreren medewerkers van het APS het hart-brein iedere woensdagmiddag in de `Harry Potter show'. Maar hart-brein leren is geen kermisattractie, benadrukt Blase. Het is een combinatie van ademhalingsoefeningen en (computer)training met positieve gevoelsherinneringen, met als doel leerprestaties te verhogen, stress te verminderen, kinderen over hun faalangst heen te helpen. Want `toveren met je hart' klinkt zweverig, maar er is wel degelijk een wetenschappelijke basis voor.

In 1991 ontdekte de cardioloog dr. Andrew Armour van de Dalhouse University in Halifax (Canada) dat het hart een autonoom neuronaal netwerk heeft, dat kan leren, onthouden en zelfs zintuiglijke waarnemingen kan opslaan. Een bijzonder verhaal uit 1998 illustreert dit. Bij een harttransplantatie ontving een meisje een hart van iemand, die was vermoord. Het meisje ging dromen over die moordenaar. Op basis hiervan heeft de politie de moordenaar kunnen vinden (The heart remembers, door Paul Pearsall in Natural Health, maart/april 1998).

In 1991 werd in Californië het Heart Math Institute opgericht. Hier werd en wordt onderzoek gedaan naar dit hartbrein en manieren om het hartritme te trainen, onder meer via educatieve software.

Het hart communiceert met het hartritme en beïnvloedt waarnemingen van en reacties op de omgeving. De ritmische patronen van het hart worden omgezet in neuronale impulsen, die direct (via de zenuwen) de elektrische activiteit van het breincentrum beïnvloeden. Bij een coherent ritme van het hart en het brein zijn mensen op hun best: ze luisteren beter, zien beter, voelen zich fysiek beter èn kunnen beter leren.

Dat laatste heeft te maken met de amygdala, of, in de woorden van Blase `de stoppenkast van het brein', waarin het emotioneel geheugen gehuisvest is. De amygdala toetst alle informatie die binnenkomt aan eerdere ervaringen en activeert automatische responsen. Prettige herinneringen zorgen voor ruim baan voor de nieuwe informatie, maar slechte herinneringen blokkeren juist. Wie nare ervaringen heeft met proefwerken, spreekbeurten of examens zal wanneer hij of zij weer in die situatie komt weer overspoeld worden door paniekgevoelens en dichtklappen. Via hart-brein leren kan iemand leren die lichamelijke reacties de baas te worden.

Els Walters, remedial teacher op de Fabritius basisschool in Hilversum, herkent dit helemaal. Haar zoon Joël werd letterlijk onwel bij wedstrijden en proefwerken. En daardoor presteerde hij onder zijn kunnen. Toen er vorig jaar op de Fabritius school werd geëxperimenteerd met hart-brein leren was haar zoon één van de deelnemers aan het onderzoek. ``Hij deed dagelijks verschillende oefeningen, zoals de kruisloop waarbij je met grote passen loopt en met je linkerarm je rechterknie aanraakt en andersom, ademhalingsoefeningen en ging een paar keer per week aan de hartsynchrometer. Hiermee wordt op de computer, via de vingersensor, in grafiekvorm het ritme van het hart zichtbaar. Bij een rustige ademhaling zie je het ritme veranderen. Mijn zoon heeft geleerd hoe hij zichzelf tot rust kan brengen. Hij haakt lichamelijk niet meer af als hij moet presteren. In een paar maanden zijn zijn schoolprestaties enorm vooruit gegaan.''

In Nederland staat de ontwikkeling van het hart/brein leren nog in de kinderschoenen. Op dit moment hebben twintig scholen het pakket hart-brein leren aangeschaft. Vorig jaar is er op de Bloemhof basisschool in Rotterdam geëxperimenteerd. Daar maakten kinderen in groep 3 in zes weken tijd een enorme sprong voorwaarts, aldus Blase. Het gemiddelde AVI-leesniveau steeg er in die tijd van 0,8 naar 2,4. Dat is een stijging waar een klas gemiddeld een half jaar over doet.

Op de Bloemhof school werd klassikaal gewerkt met het hart-brein leren. Er werden dagelijks verschillende oefeningen gedaan om het borst/hartgebied te activeren, zoals het loszwaaien van de polsen, hand op het hart leggen, stretchoefeningen en luisteren naar klassieke muziek. Daarnaast ging ieder kind een aantal keer per week aan de hartsynchrometer, om heel bewust bezig te zijn met het hartritme. ``Kinderen vinden het fantastisch om het ritme van hun hart te zien op het scherm'', vertelt Blase.

De persoonlijke scores op de hartsynchrometer werden opgeslagen, zodat per kind de vorderingen te zien waren. De scores worden weergegeven in kleur: rood, blauw en groen, waarbij groen staat voor een coherent hartritme. Blase: ``Vrijwel alle kinderen van de Bloemhof startten in `rood', maar een aantal vond snel hun eigen `knopje' waarmee ze hun hartritme konden beïnvloeden. Dan was er een groep kinderen die moeite had om uit het `rood' te komen, te negatief bleef denken. Tot slot waren er kinderen die weliswaar snel het coherente ritme bereikten, maar snel afgeleid raakten.''

Opmerkelijk is dat Blase geen significante verschillen vond in de vooruitgang in de leesscores van de verschillende groepen kinderen. In elke groep waren er kinderen die enorm vooruitgingen en kinderen die dat in mindere mate deden. Blase schrijft de resultaten dan ook vooral toe aan het totale pakket van oefeningen en aandacht. ``De leeromgeving is veranderd. Volgens de leerkracht waren de kinderen veel rustiger geworden.''

Naast het klassikale gebruik kan hart-brein leren ook individueel ingezet worden om bijvoorbeeld kinderen met faalangst of leerproblemen te helpen. Dat is ook wat Els Walters dit schooljaar van plan is. Zij gelooft er, dankzij haar eigen ervaringen, wel in, vertelt ze. ``Maar er zijn leerkrachten die er erg sceptisch tegenover staan. Daarom denken we erover een studiedag te organiseren, want zonder medewerking van de leerkrachten heeft het geen zin. Een keer per week een half uurtje die ballon laten opstijgen op je computer is zinloos. Ademhalings- en ontspanningsoefeningen moeten dagelijks gedaan worden. De rust moet er `in getraind' worden.''

Meer informatie: k.blase@aps.nl