Psyche drukt aantal WAO'ers

Voor het eerst sinds zes jaar daalt het aantal WAO'ers. De psychologie van de werknemer lijkt daar een belangrijke rol bij te spelen.

Een gedenkwaardig moment: voor het eerst in zes jaar tijd is het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen in Nederland gedaald. In juni dit jaar waren er op ongeveer 980.000 uitkeringen welgeteld 322 minder verstrekt dan een maand eerder. Sinds 1996 was dat niet meer voorgekomen. Een verklaring durfde uitvoeringsinstelling UWV niet te geven, daarvoor is de daling ,,te miniem'' en ,,te incidenteel''.

De afname die begin jaren negentig enige tijd aanhield in het WAO-bestand had een duidelijke reden. In die tijd werd de herkeuring van WAO'ers ter hand genomen, waardoor ook binnen de oorspronkelijke groep arbeidsongeschikten een zuivering plaatsvond. De huidige daling kan niet door een aanscherping in de wet- of regelgeving worden verklaard. Op de plank ligt wel een voorstel om de WAO grondig te herzien, maar dat moet nog worden ingevoerd. De effecten van de per 1 april dit jaar ingevoerde Wet Verbetering Poortwachter, die de instroom van WAO'ers moet verminderen, zijn nog niet terug te vinden in de statistieken. Dat zal, los van een mogelijk klein preventief effect, pas op zijn vroegst na een jaar zichtbaar zijn als de zieke werknemer op het punt staat na een jaar van ziekte de WAO in te duikelen.

De verklaring voor de daling van het aantal arbeidsongeschikten moet eerder gezocht worden in de relatie tussen de stand van economie en de psychologie van de werknemer, menen arbeidspsychologen. ,,Er is een verband tussen conjunctuur en ziekteverzuim'', zegt Jaap van den Broek van het psychologisch adviesbureau APA. ,,In tijden van weelde denken veel mensen dat het geen kwaad kan je ziek te melden. Je plekkie blijft toch beschikbaar. Zo gauw als het minder gaat met de economie, valt die zekerheid weg. Uit angst hun baan te verliezen, melden ze zich minder snel ziek.''

Negatieve economische signalen waren er in overvloed. Sinds begin 2000 is de economische groei langzaam afgenomen van bijna 4 procent tot een magere 0,1 procent in het tweede kwartaal van dit jaar. De AEX is aan een neerwaartse glijvlucht bezig, waarbij inmiddels bijna de helft van de waarde verdampte.

,,In het klein zie je eenzelfde effect bij een reorganisatie in een bedrijf'', zegt arbeidspsycholoog Mark Schabracq, ,,het ziekteverzuim vliegt omlaag.'' Na afloop loopt het ziekteverzuim weer op. ,,Werknemers vertalen hun ongenoegen op het werk vaak in verzuim. Als het even wat minder gaat, met het bedrijf, of, in zijn algemeenheid, met de economie, maken ze een andere afweging. Dan is het simpelweg even `niet zo verstandig' om je ziek te melden.'' Senior-onderzoeker Irene Houtman van TNO Arbeid: ,,Als je eenmaal in de medische carrousel zit, heb je als zieke werknemer vaak weer niet zo veel in te brengen. Veel mensen belanden, tegen hun zin, toch in de WAO.''

Los van het conjunctuureffect speelt ook de op handen zijnde wijziging in de WAO een rol, denkt Philip de Jong van het economisch adviesbureau APE in Den Haag. ,,De discussies over Donner en de SER hebben wellicht een afschrikwekkend effect. Werknemers die een marginale afweging kunnen maken, kiezen daarom wellicht voor een andere oplossing dan ziekmelden.'' De Jong tekent aan dat een verband tussen ziekteverzuim, WAO en conjunctuur in Nederland nog nooit is aangetoond, omdat ,,conjuncturele schommelingen altijd zijn overruled door beleid''. Uit internationaal onderzoek blijkt volgens De Jong overigens een omgekeerd effect: daalt de conjunctuur, dan neemt het aantal arbeidsongeschikten toe. De Jong: ,,Er melden zich minder mensen ziek als het slecht gaat, maar de mensen die zich ziek melden zijn dan ook echt ziek en komen eerder in de WAO terecht''.

De psychologie van de werknemer speelt een belangrijke rol bij de instroom in de ziektewet en, een jaar later, de instroom in de WAO. De aanhoudend slechte conjunctuur zou de komende maanden daarom wellicht ook een aanhoudend dempend effect op de WAO-instroom kunnen hebben. Dat zal over een maand blijken, als de nieuwe cijfers bekend worden.