Liegen is ook hard werken

Laurent Cantet maakte een film over een bedrijfsconsultant die zijn ontslag verzwijgt. ,,Werk is in onze maatschappij een soort religie.''

In een bespreking van de film L'emploi du temps in The Independent Weekly kwam ik een verwijzing tegen naar een kort verhaal van de 19de-eeuwse Amerikaanse schrijver Nathaniel Hawthorne. Ik zocht het meteen op op het internet. Het is een geweldig verhaal. Het gaat over een man in Londen met een baan en een huis en een vrouw. Op een dag laat hij die allemaal in de steek, maar niet voor iets anders. Hij huurt in dezelfde buurt een huis en vindt het ook merkwaardig dat hij door niemand ontdekt wordt. Soms komt hij op straat zijn vrouw tegen. Ze ziet hem niet. Buiten de bekende kaders is hij onzichtbaar geworden.

Mensen die weigeren hun leven te leven zijn zeldzaam. Toch is het een idee waar iedereen wel eens aan denkt. Ik hou er gewoon mee op. Ik doe het niet meer. Het is volgens Laurent Cantet, de regisseur van L'emploi du temps, verwant met de angst door de mand te vallen. Iedereen heeft, zegt Cantet, wel eens het gevoel dat hij een bedrieger is en dat het bedrog binnenkort duidelijk zal worden. Eindelijk ontmaskerd. Waar zouden dit soort gevoelens vandaan komen? Weet iedereen dat hij eigenlijk een rol speelt, hem opgelegd door de maatschappij? Of denkt iedereen dat ten onrechte? Is er buiten die rol wel iets?

Een klassiek voorbeeld van een man die weigert, is Bartleby uit het gelijknamige verhaal van Melville. Cantet ziet verwantschap tussen deze 19de-eeuwse klerk op een kantoor in Wall Street en de hoofdpersoon van L'emploi du temps, een hedendaagse `bedrijfsconsultant'. ,,Vincent is Bartleby'', zegt hij resoluut. Bartleby weigerde eerst te werken, vervolgens te eten of zich te verroeren. Op het laatst is het zelfs alsof hij weigert te ademen. Vincent weigert veel minder. Vincent liegt. Hij is ontslagen, maar hij doet net alsof dat niet zo is. In het begin van de film zien we hem op een parkeerplaats naar zijn vrouw bellen. Hij zegt dat hij net uit een vergadering komt en er zo weer een andere begint. Maar hij kijkt naar spelende kinderen. Uren rijdt hij door onbestemde landschappen, eet in wegrestaurants, hangt rond in hotels voor zakenreizigers. In een van de mooiste scènes zingt hij hard mee met een liedje op de radio. Hij doet een wedstrijdje hardrijden met een trein.

Een moderne vrouwelijke variant van iemand die weigert, komt voor in de recente Franse film Le lait de la tendresse humaine van Dominique Cabrera. Daarin wordt het een moeder van drie kinderen te veel als ze het bad heeft laten overstromen. Ze laat de baby liggen en loopt het huis uit. Ze gaat op de bank liggen in het huis van een buurvrouw.

Cantet vindt dat Vincent met deze moeder minder verwant is. L'emploi du temps is, net als zijn speelfilmdebuut Ressources humaines (1999), een film over werk, over betaald werk. ,,Werk is in onze maatschappij een soort religie geworden'', zegt Cantet. ,,Er wordt te veel waarde aan gehecht. Het is alsof je baan je wezen definieert. Ik werk, dus ik besta. Voor vrouwen geldt dat minder dan voor mannen. Vincent weigert niet te werken. Al het liegen dat hij moet doen om de illusie dat hij nog werkt in stand te houden is ook hard werken. Maar hij weigert betaald werk. Ik werk dus ik krijg geld dus ik besta, aan die keten wil hij zich onttrekken.''

Verslagenheid

Cantet vindt zijn vergelijking van werk met religie heel geslaagd. De mensen is een rad voor ogen gedraaid. ,,L'emploi du temps zegt volgens mij heel duidelijk dat werk, een baan van negen tot vijf, slavernij is. Daarom is het einde van de film voor Vincent een grote nederlaag. Vincent vindt weer een baan, en dat is alles waar hij niet van gedroomd had, waar hij niet op gehoopt had. Volgens mij is die verslagenheid duidelijk van het gezicht van Vincent te lezen. En toch zien veel mensen het niet zo. Ze denken dat iemand die weer werk vindt, niet verloren kan hebben. Ze zijn geconditioneerd om dat te vinden. Mensen kunnen zich niet voorstellen dat hun plaats in de maatschappij niet door hun werk bepaald wordt.''

Wakefield, het verhaal van Nathaniel Hawthorne, was gebaseerd op een krantenbericht. Dat beweert de schrijver ten minste. L'emploi du temps is zeker gebaseerd op een waar gebeurde geschiedenis. Cantet werd geïnspireerd door de affaire-Romand, die in Frankrijk in 1993 bekend werd. Jean-Claude Romand vermoordde op 9 januari 1993 zijn vrouw, zijn kinderen en zijn ouders. Daarna werd bekend dat hij al twintig jaar een dubbelleven leidde. Hij was geen arts bij de Wereldgezondheidsorganisatie in Genève, zoals iedereen dacht. Hij had helemaal geen werk, maar bracht zijn tijd door op parkeerplaatsen en in de bossen.

Als feiten veranderen in fictie, worden ze meestal aangedikt. Laurent Cantet zwakte de werkelijkheid juist af. Vincent is geen moordenaar en zijn bedrog duurt geen twintig jaar maar slechts een paar maanden. ,,Vincent is geen uitzondering. Door het verhaal af te zwakken, lijkt hij meer op ons en kan hij de kijker meer raken. Vincent moet vooral onze behoefte om aan ons eigen leven te ontsnappen, tonen.'' Inmiddels is er over Jean-Claude Romand ook een boek geschreven, De tegenstander, door Emmanuel Carrère, waarnaar door Nicole Garcia weer een film is gemaakt. Het boek, geen roman maar een kroniek, gaat volgens de flaptekst over `de duistere domeinen van het menselijk kwaad'. Cantet heeft het over `ongerust makende banaliteit'.

Vincent wordt in L'emploi du temps gespeeld door Aurélien Recoing, een toneelacteur die in de bioscoop nog niet zo bekend is. Cantet koos hem ook daarom uit. Zo kon hij beter `meneer iedereen' zijn. ,,Aurélien is iemand zonder opmerkelijke trekken, iemand die niet meteen opvalt als hij een kamer binnenloopt. Hij ziet er wel solide uit, maar niet opvallend. Gewoon een man. Hij is zowel thuis in een café voor vrachtwagenchauffeurs als in het hoofdkwartier van de Verenigde Naties. Als hij de juiste kleren maar aan heeft valt hij zo in zijn rol.''

Laurent Cantet (1961) zou Vincent volgens zijn eigen opvattingen niet zelf hebben kunnen spelen. Hij heeft het opvallende witte haar van iemand die vroeg en snel grijs is geworden. Ik spreek hem op het filmfestival van Rotterdam, een van de vele festivals waar L'emploi du temps na de wereldpremière op het filmfestival van Venetië, nu een jaar geleden, te zien is geweest.

Het verzinsel dat een gemiddeld uiterlijk een gemiddeld innerlijk weerspiegelt, houdt in L'emploi du temps stand, terwijl het in werkelijkheid juist werd doorbroken. Ook Jean-Claude Romand, de moordenaar, zag er heel onopvallend uit. Met meer enthousiasme dan hij voor Recoing kan opbrengen vertelt Cantet over Serge Livrozet, de man die in de film een smokkelaar van ceintuurs en horloges speelt en als enige Vincents geheim ontdekt. Hij ziet eruit als een gangster. Cantet: ,, Livrozet is geen acteur. Veertig jaar geleden volgde hij een opleiding tot loodgieter. Maar hij begreep al snel dat hij als loodgieter nooit gelukkig zou worden. Hij zocht iets anders. Hij wilde gangster worden. Dat was zijn manier om aan het voorgeschreven bestaan te ontsnappen. Hij begon banken te overvallen. In de gevangenis ging hij studeren. Toen hij er weer uitkwam, ontmoette hij Foucault en Sartre. Hij werd militant, ageerde tegen het gevangeniswezen. Elke keer dat hij naar de gevangenis moet, komt hij er militanter uit.'' Cantet kijkt alsof hij jaloers is. Zou films regisseren hem gelukkig maken?

Groot bedrog

Cantet beweert, in het Engels en in het Frans, dat hij tijdens dit interview ook maar een rol speelt. Hij meent vast niet alles wat hij zegt. Ondanks het feit dat hij filmregisseur is en Vincent bedrijfsconsultant, ziet hij ook tussen hem en zijn personage overeenkomsten. ,,Toen ik de film schreef, stelde ik me Vincent voor als een scenarioschrijver, die zijn eigen leven schrijft. Daarna speelt hij het ook nog eens.'' Cantet heeft deze vergelijking eigenlijk niet eens nodig om zichzelf en Vincent onder één noemer te brengen. Hij begint weer over iedereen: ,,Ik zie een parallel tussen de leugens van Vincent en de leugens die ons in ons dagelijks leven omringen, het grote maatschappelijke bedrog. Iedereen speelt het spel mee. Iedereen gedraagt zich zoals van hem wordt verwacht.''

Een verschil tussen Vincent en Cantet is dat er over het werk van de eerste nooit vragen worden gesteld. Het is ongelooflijk hoe weinig Vincent hoeft te liegen om zijn omgeving tevreden te houden. Zijn vrouw, ouders en kinderen zijn, net als die van Jean-Claude Romand, tevreden met vage woorden over vergaderingen, zakenreizen, klanten. Die woorden zijn eigenlijk al genoeg.

De engste scène in de film zit tegen het einde, als Vincent zijn vrouw meeneemt naar een hut in de bergen. Vincent zou haar meenemen naar zijn appartement in Genève, waar hij zogenaamd een nieuwe baan heeft gevonden bij de Verenigde Naties, maar omdat dit appartement niet bestaat, moet hij iets anders verzinnen. In de besneeuwde bergen vond hij een huis dat niet op slot zat en voor de vakantiewoning van een collega kan doorgaan.

Ze lopen door de sneeuw. Vincent voorop, Muriel (Karin Viard) erachteraan. Cantet laat extra hard het geluid dat hun laarzen maken horen. Ander geluid is er niet. De afstand tussen de twee paar laarzen wordt groter. Vincent staat stil. Hij hoort Muriel niet meer. Het is plotseling heel stil. Dan ziet hij haar ook niet meer. Het mist.

Het is alsof het doek scheurt, alsof er plotseling geen enkel verband meer bestaat tussen Vincent en de rest van de wereld. Hij heeft zich afgesneden. ,,Als hij het huiselijk toneel van zijn leven betrad'', schrijft Carrère in zijn boek over Romand, ,,dacht iedereen dat hij van een ander toneel kwam waar hij een andere rol speelde, die van een belangrijk man die de wereld afreist, met ministers omgaat en aan officiële diners aanzit, een rol die hij weer op zou pakken als hij de deur uitging. Maar er was geen ander toneel, geen ander publiek waarvoor hij die andere rol zou kunnen spelen. Buiten was hij naakt. Hij keerde terug naar de afwezigheid, de leegte, het niets.''

Cantet heeft dat niets met behulp van sneeuw en mist op klassieke en huiveringwekkende wijze vormgegeven.

Volgens Cantet houdt Vincent wel van zijn vrouw, zijn kinderen, zijn ouders: ,,De hele film door sluit Vincent de telefoongesprekken met zijn vrouw af door `ik hou van je' te zeggen. Dan liegt hij niet.''

Keert Vincent wegens die liefde weer terug naar de maatschappij?

,,Ja. Zijn liefde is iets heel moois en sterks, maar het is ook een gevangenis.''

Ogenschijnlijk is het einde van L'emploi du temps heel gelukkig. Er gebeurt het tegenovergestelde als in de zaak-Romand. Vincent heeft weer een baan, hij houdt van zijn vrouw, hij houdt van zijn kinderen. Alles is goed.

,,Ja.''

Cantet kijkt alsof hij het ook niet kan helpen.

,,Het is een tragedie.''

`L'emploi du temps' is vanaf 5 september

in de Nederlandse bioscopen te zien.