De langste dag van Jack Bauer

In de televisie-serie '24' komt de kijktijd overeen met de tijd waarin het drama zich afspeelt. De seconden tikken dreunend weg.

Een verhoogde hartslag. Weg willen lopen van de bank. Gloeiende wangen. Dwangmatig zappen naar een andere zender. Alles om maar even weg te zijn van de spannendste vervolgserie die ik ooit op de tv heb gezien. Twin Peaks, dat gevoel roept het op, zonder het surrealistische, maar met heel veel actie.

Een etmaal lang volg je van minuut tot minuut de gebeurtenissen in het leven van anti-terreurspecialist Jack Bauer in Los Angeles. Het begint om middernacht. Zijn dochter verlaat stiekem het huis voor een afspraakje. Hij krijgt een telefoontje dat er een aanslag gepleegd gaat worden op een presidentskandidaat. Vierentwintig weken lang toont elke aflevering vervolgens een uur uit dat etmaal. Zonder versnellingen of vertragingen en zonder flashbacks. Week na week verdiept het drama zich en toont het kwaad zich in andere gedaanten.

,,Het navolgende vindt plaats tussen 00.00 en 01.00 uur op de dag van de Californische voorverkiezingen'', zegt de voice over aan het begin van de eerste aflevering van 24, die de gebeurtenissen tussen middernacht en 1 uur 's ochtends bestrijkt. In het uur dat ieder deel duurt, zie je alleen wat er in dat uur gebeurt. Wel volg je het verhaal op verschillende locaties, maar de regelmatig in beeld gebrachte klok loopt overal in hetzelfde tempo door. Daarom zal iemand die over een half uur zal bellen, inderdaad pas dertig minuten later aan de lijn komen. Als iemand op tien minuten rijden afstand in nood is, is de hulp pas tien minuten later ter plekke gearriveerd. Het betekent ook dat niet iemand even kan komen overvliegen uit New York, zoiets duurt zeker vijf afleveringen. Andere fictieseries gaan snel van aankondiging naar gebeurtenis, hier leef je als kijker in dezelfde tijd als de karakters en dat geeft een bijzondere betrokkenheid.

Het vrijwillige keurslijf van `echte tijd' verklaart het gerij in auto's van de ene locatie naar de andere en vooral het vele getelefoneer – zelfs in Goede Tijden Slechte Tijden wordt niet zoveel gebeld. Mobieltjes zijn in 24 belangrijker dan wapens. In de auto onderweg naar de volgende plaats van handeling belt een personage met anderen zodat er dramatisch tenminste iets extra's gebeurt. En steeds komt om de paar minuten weer die tijdsaanduiding in beeld, in oranje digitale letters: 00.45.21. De seconden tikken dreunend weg.

In de VS zorgden commercials voor korte onderbrekingen van de spanning. De BBC liet zonder pauzes de 45 minuten werkelijke speeltijd zien. Daarmee ging de gimmick verloren dat de tijd en de handeling tijdens de commercials doorlopen. Bij Yorin, waar het programma voor het volle uur geprogrammeerd staat, is dat vanaf dinsdag wel te ervaren

Warhol

Het idee om de verteltijd in fictie gelijk te maken aan de werkelijke tijd is niet nieuw. Hitchcock deed het al eens in Rope (1948) waarin een wurgmoord en de gevolgen daarvan schijnbaar in één lang, tachtig minuten durend shot worden getoond. In Nick of Time (1995) gebruikte regisseur John Badham het als Johnny Depps dochter wordt gegijzeld en hij om haar leven te redden binnen 75 minuten de gouverneur moet vermoorden. En Andy Warhol liet in films als Sleep (1963) de werkelijkheid eindeloos (meer dan vijf uur lang) in echte tijd zien. Maar 24 uur achter elkaar moet een record zijn.

Belangrijker voor 24 zijn echter programma's als Big Brother en Expeditie Robinson, die de kijker aan de werkelijkheid op televisie hebben gewend. 24 gaat een stapje verder door geen samenvatting, maar zogenaamd alles in de echte tijd te laten zien. De achtervolging van O.J. Simpson en series als Real Stories of the Highway Patrol met de werkelijke avonturen van echte politieagenten hebben de weg gebaand voor inhoud en stijl van 24. Natuurlijk zijn de politieseries sinds Hill Street Blues en NYPD Blue steeds realistischer geworden, maar ze zijn altijd keurig drama gebleven. 24 gebruikt het gevoel van er echt bij zijn uit het real life-genre om een extreme betrokkenheid bij de kijker te bewerkstelligen.

Toen in de VS de uitzendingen in oktober begonnen, was slechts de eerste helft van de serie klaar. De afleveringen die zich in de middaguren afspeelden, moesten gefilmd worden terwijl er steeds minder daglicht beschikbaar was. In het verhaal verloopt de handeling exact volgens de klok, maar de opnamen vonden om praktische redenen per locatie plaats in Los Angeles en Canadese studio's.

Het idee voor de serie ontstond een paar jaar geleden toen de Amerikaanse producent en schrijver Joel Surnow bedacht dat hij wel eens een serie `in de echte tijd' wilde maken. Hij sprak erover met zijn collega Bob Cochran, die hij kende van de 96-delige actieserie Nikita, tientallen afleveringen van politieserie The Commish en, iets langer geleden, 22 episodes van het druivendrama Falcon Crest. Cochran vond het een prima idee, maar onmogelijk uit te voeren. Toch gingen ze verzinnen met wat voor verhaal je mensen 24 uur lang zou kunnen boeien, zo vertelde Surnow het webmagazine Salon.com. Dat bracht ze bij een aanslag op een presidentskandidaat en de verdwijning van iemands kind. ,,Die twee ideeën voegden we samen'', zegt Surnow, ,,en toen hadden we een etmaal waarin een presidentskandidaat vermoord gaat worden en iemands dochter vermist raakt – en dezelfde persoon is daar verantwoordelijk voor. Dat houdt iedereen 24 uur lang op het puntje van zijn stoel.'' Door van die bedreigde presidentskandidaat de eerste zwarte met een kans om de verkiezingen te winnen te maken, gaven ze het verhaal Martin Luther King-achtige proporties. Iedereen vermoedt dan racistische motieven. ,,Het zal dit land uiteenrijten'', zegt een van de karakters in de eerste aflevering.

X-Files-argwaan

Er zit een forse dosis X-Files-argwaan in 24: net als in die tv-serie over complotten binnen de CIA rond het buitenaardse is niemand te vertrouwen. Al in de eerste aflevering krijgt Jack Bauer (gespeeld door Kiefer Sutherland) van zijn baas binnen de Counter Terrorism Unit te horen dat er een verrader in zijn staf zit. Naast corruptie en falen binnen de geheime dienst laat de serie grove politieke manipulatie zien, als de financiers van Palmers presidentscampagne van de senator gedaan willen krijgen wat zij nodig achten.

24 mengt de politieke thriller met een soap in de vorm van de gezinslevens van de hoofdpersonen. De zoon van de presidentskandidaat David Palmer (Dennis Haysbert, bekend van de tv-serie Now and Again) was betrokken bij een zelfmoord die misschien een moord was en die te maken heeft met de verkrachting van zijn zuster. Mevrouw Palmer (Penny Johnson) leeft voor de kans zich als eerste zwarte first lady in het Witte Huis te vestigen en heeft zich tijdens de carrière van haar man ontwikkeld tot iemand die zo nodig over lijken gaat. Amerikaanse critici noemden haar, met een verwijzing naar Shakespeare's MacBeth, Lady MacPalmer of ze vergeleken haar met Livia, de samenzwerende echtgenoot van keizer Augustus in de tv-serie I, Claudius (1976). Jack Bauer zelf is na een affaire met een collega terug bij zijn vrouw en hun dochter is in een moeilijke puberfase. Hun gezinsperikelen krijgen ruim aandacht.

De ontwikkeling van de plot is niet te voorspellen, regelmatig wordt een veelbelovend karakter geofferd of volgt een onverwachte draai. Tijdens de 24 uur die de serie duurt, zijn er zwakke momenten en losse eindjes. Er verdwijnt wel eens een karakter zonder uitleg en sommige gebeurtenissen zijn ongeloofwaardig. De schrijvers overtreden een enkele keer de regels door iemand die veel goeds heeft gedaan, naar de foute kant te laten overlopen zonder dat je reden tot twijfel had. Maar doorgaans is de karakterontwikkeling juist erg goed. Mensen blijken minder eendimensionaal dan je bij eerste kennismaking dacht. Binnen een paar uur kan iemand zich van prima potentiële presidentsvrouw ontwikkelen tot leugenachtig kreng, dat zich trouwens misschien wel terecht zo gedraagt. Knap is dat de echte boef pas na maanden voor het eerst in beeld komt: een prachtige rol van aartsschurkenacteur Dennis Hopper.

Het verhaal wordt vooral verteld vanuit het perspectief van Jack Bauer. Je weet meestal weinig meer dan hij en het is alsof je meemaakt wat hij meemaakt. Dat geeft een ongebruikelijke beklemming aan het tv-kijken. De spanning stapelt zich verder op doordat er buiten beeld in de andere verhalen ook van alles aan de hand is. En na korte tijd weet je dat het geweld in deze serie snel kan losbarsten. Soms zeer gruwelijk. Van Bauer aanvaard je dat, want hij is ook persoonlijk betrokken door de bedreiging van vrouw en kind. Van de booswichten weet je al snel dat ze echt zeer boosaardig kunnen zijn. 24 is een achtbaan die je op de bank door bochten en dalen slingert.

Ogen tekort

De serie is met één camera uit de hand gefilmd – voor 95 procent zelfs, zegt cameraman Rodney Charters, die de stijl van de serie Dogma-achtig noemt, naar de voorschriften van de groep rond de Deense regisseur Lars von Trier, die een zo natuurlijk mogelijke registratie voorstaat. Het schokkerige en de gekozen standpunten zorgen dat je als kijker steeds het gevoel hebt dicht bij de actie te zijn. Regisseur Stephen Hopkins (o.a. Under Suspicion, Lost in Space en Predator 2) zocht een vorm voor de talloze telefoongesprekken en split screens bleken een prima stijlmiddel. Soms zie je in twee vensters dezelfde actie uit verschillende hoeken. Soms toont een scherm een aanvullende close-up. Of je ziet iemand naar een computer kijken én wat hij leest. Bij gesprekken zie je vaak shot en tegenshot tegelijk.

Het split screen zorgt verder voor overgangen van de ene verhaallijn naar een andere: het ene venster verkleint, daarboven verschijnt een nieuw en na korte tijd neemt dat het hele televisiescherm over. Ook dat is in speelfilms vaker gedaan, Warhol in Chelsea Girls (1966) en recentelijk nog extreem door Mike Figgis in Timecode (2000), die de hele film lang parallel vier verhalen vertelt. In 24 zorgt het ervoor dat je als kijker bijna ogen tekortkomt om te volgen wat er gebeurt.

Mocht je even vergeten dat je naar een spannende serie kijkt, dan is er altijd het geluid dat je bij de les sleurt. De muziek van Sean Callery komt uit alle registers. Klassieke violen zorgen voor rust of hakken à la Hitchcocks vaste componist Bernard Herrmann naar een ondraaglijke spanning. Op extatische momenten klinkt zelfs koorzang. Soms is er een abstract geluidsdecor of niets dan kaal omgevingsgeluid en dan weer barst een keiharde elektronische rockdreun los. Gepiep, een ijzingwekkende rasp, 24 klinkt wel eens als een op hol geslagen hoorspel. Bassen en vooral ondraaglijk dreunende pauken bepalen de klank. Pas aan het einde van iedere aflevering vertraagt het gedreun steunend als een moeizaam remmende stoomlocomotief. Even rust voor de kijker, tot de volgende rit, over een week, zelfde tijd.

Er wordt goed geacteerd in 24, vooral door Kiefer Sutherland. Zijn rol als agent Jack Bauer bracht hem na vele, zeer diverse rollen in kleinere films (hij is 35 en speelde in 47 speelfilms en 8 tv-producties) terug op de kaart van Hollywood, waar hij na een veelbelovend begin eind jaren tachtig met The Lost Boys, Young Guns en Flatliners uit beeld was geraakt. In 24 bewijst de zoon van Donald Sutherland zijn rijping in een rol die zowel hard als emotioneel is. Hij is al een uur of 18 wakker als de actie om middernacht begint en tegen de tijd dat de volgende nacht zijn avontuur het einde nadert, ziet hij er vele jaren ouder uit.

Verslaafd

Als je begint te kijken besef je niet dat je een verplichting voor een half jaar aangaat. Maar zodra de serie zijn haken in je heeft geslagen ben je hopeloos verslaafd en zul je eindelijk de gebruiksaanwijzing van de videorecorder moeten doorgronden, want wie lukt het om 24 weken achter elkaar elke dinsdagavond thuis te zijn? Een aflevering missen is afschuwelijk. Er zijn samenvattingen van het voorafgaande aan het begin van ieder deel, maar je wilt elke aanwijzing kennen en 24 is minuut na minuut gewoon te mooi om te missen.

De serie 24 doet daarmee iets waarvan iedereen altijd zegt dat het niet meer van deze tijd is: kijkers wekelijks kluisteren aan het scherm. Volgens de NOS hebben het afgelopen halfjaar al zo'n 15.000 Nederlanders de serie elke zondag om 23.00 uur op BBC2 gevolgd. In Engeland keken zo'n 2,4 miljoen mensen, wat goed is voor het tijdstip, maar te weinig voor een actieserie. Ook in Amerika was 24 wat kijkcijfers betreft niet echt een succes. Toch was men zeer tevreden met al dat publiek uit de hoogste inkomensgroepen en de verkoop aan het buitenland.

Volgens geruchten op internet wilde men in de vervolgserie het idee van verteltijd = vertelde tijd laten varen en er een meer traditionele thriller van maken. Gelukkig wordt nu toch het bijzondere concept van 24 uur uit het leven van Jack Bauer gehandhaafd. Maar of het een tweede keer lukt, moet blijken bij het begin van het nieuwe seizoen op 29 oktober in de Verenigde Staten. Welke dreiging Bauer nu het hoofd moet bieden en wat er in zijn privé-leven gebeurt is nog niet bekend. De BBC brengt het vervolg begin 2003 op het scherm.

De Nederlandse kijker kan dinsdag beginnen met wat Jack Bauer overkwam tussen 00.00 en 01.00 uur op die eerste langste dag van zijn leven. Over zes maanden weet u hoe het afloopt.

Wat u in de tussentijd vooral niet moet doen is op internet bladeren tussen de informatie over de serie. Op de sites van de BBC en Fox komt u allerlei te weten dat u veel beter zelf kunt ontdekken. Wie echt gek wordt bij de gedachte 24 dinsdagavonden achter elkaar naar 24 te moeten kijken, kan de dvd's of video's kopen. Dan kunt u 24 uren achter elkaar meeleven met Jack Bauers 24 uur. Maar dan wel om 12 uur 's nachts beginnen.

In de televisie-serie `24' komt de kijktijd overeen met de tijd waarin het drama zich afspeelt. De seconden tikken dreunend weg.

`24' (VS 2001, regie Stephen Hopkins e.a.). Vierentwintig afleveringen, vanaf dinsdag 3 september wekelijks op Yorin, 20.30-21.30 uur. Herhalingen op zondagen op RTL5 om 23.00 uur.

De serie is in Engeland op video en dvd verschenen. De prijs is ongeveer E70.