Wetenschap zit aan grens

De natuurwetenschap is er zo'n beetje uit. Het belangrijkste dat er te ontdekken viel is zo langzamerhand wel gevonden. Wat rest is het afhechten, het gaten vullen, het werken aan het zoveelste cijfer achter de komma. Er zal voor eeuwen werk blijven in de toegepaste wetenschappen, maar `revoluties' zal het niet meer opleveren.

Zó ongeveer is de inhoud van het boek The end of science (1996) van John Horgan, lange tijd verbonden aan `Scientific American', wel samengevat. Van de weeromstuit kon de gedachte postvatten dat hiermee ook de essentie van Horgans wereldbeeld was aangegeven.

Dat het anders is blijkt vanavond, in de laatste uitzending van VPRO's Noorderlicht. Horgans visie op de wetenschap wordt er gesteld tegenover die van de oude John Maddox, 23 jaar hoofdredacteur van Nature. Maddox, misschien wat meer belezen dan Horgan, is van oordeel dat de wetenschap nog lang niet klaar is, dat er nog veel verrassende inzichten kunnen doorbreken. Hij kan ook zó wat voorbeelden geven van onopgeloste fundamentele problemen.

Noorderlicht laat zien dat de verschillen tussen de twee heren eigenlijk op een heel ander terreinliggen. Horgan meent, paradoxaal genoeg, niet alleen dat het belangrijkste wel is ontdekt, hij meent ook dat er veel is dat de mens nooit zal begrijpen. Er blijven mysteries die nooit opgehelderd zullen worden. In bedekte termen maakt hij de huidige onderzoekers bovendien het verwijt dat ze de wereld steeds ingewikkelder maken. Freud leerde dat alle denken uiteindelijk wordt bepaald door seksuele driften. Dat was overzichtelijk en het is dus jammer dat het hele concept weer is losgelaten. Horgan staat op de rand van de uitspraak dat de mens gewoon niet alles moet willen weten.

Maddox toont zich van een bijna negentiende-eeuwse kant. Als er maar kalm en systematisch wordt doorgewerkt zal de mensheid uiteindelijk alle raadselen oplossen en alles kunnen begrijpen. Zoiets als een `bewustzijn' is een lastig concept, maar als je stapje voor stapje te werk gaat krijg je het wel onder de knie: eerst onderzoeken wáár in de hersenen informatie wordt vastgelegd, dan hoe, en zo verder. Het is een uitzending die op een vreemde manier ontroert: zulke grote thema's en zulke kleine gedachten.

Noorderlicht, laatste aflevering, VPRO, Ned.3, 19.55-20.25u.