Meer steun `As van Kritiek' dan `As van Kwaad'

De regering-Bush pareert de kritiek op een mogelijke aanval op Irak voorlopig via de zeepkist. Is er al een plan?

De regering-Bush belooft al dagen sussend dat zij de bondgenoten en het Congres zal consulteren over een Amerikaanse aanval op Irak, maar vriend en vijand wachten daar niet op. Zonder dat Bush daar enige greep op heeft, of juist in de hand gewerkt door de oorlogsretoriek van zijn medewerkers in de laatste dagen, geven steeds meer bondgenoten en critici in binnen- en buitenland hem zelf al advies: val Irak niet aan. Of: als u toch wilt aanvallen, dan alleen met goedkeuring van de Verenigde Naties.

Deze spontane, rijk geschakeerde `As van Kritiek' om het idioom van de president over te nemen heeft voorlopig meer internationale aanhang dan Bush' eigen `As van het Kwaad', waartoe hij Irak rekent. Duitsland, Saoedi-Arabië en China zijn om verschillende redenen voor de hand liggende critici. Maar de kritiek in Europa, de Arabische wereld en elders neemt massale en voor Bush problematische vormen aan.

Ook trouwe bondgenoot Turkije, belangrijk wegens zijn strategisch gelegen vliegbases, waarschuwde gisteren tegen een aanval omdat die een terugkeer naar de ,,wetten van de jungle'' betekent. Hetzelfde deed Pakistan, cruciaal voor de Amerikaanse jacht op het Al-Qaedanetwerk. De Britse regering, de belangrijkste Amerikaanse bondgenoot, doet nu bijna dagelijks kond van haar worsteling. Premier Blair ontkende gisteren dat er sprake was van een breuk met de Verenigde Staten. Maar waar de regering-Bush hamert op ,,regimewisseling'' in Bagdad, legt de regering-Blair de nadruk op hervatting van de VN-wapeninspecties in Irak. De Britse regering opperde gisteren Irak een deadline te stellen om de wapeninspecteurs hun zoektocht naar massavernietigingswapens te laten hervatten.

Onder de critici scharen zich ook VN-chef Kofi Annan en de Amerikaanse patriottische oud-diplomaat Richard Holbrooke, die binnen en buiten de VS als `morele gids' inzake vrede en veiligheid gelden. ,,De VN ruien niet op tot militaire actie'', zei Annan gisteren. Hij riep op tot een dialoog met Saddam Hussein en hervatting van de wapeninspecties. Holbrooke meent dat voor Amerikaanse militaire actie goedkeuring van de VN-Veiligheidsraad noodzakelijk is.

Ook het Amerikaanse Congres wacht niet af. De publieke steun voor- en kritiek op Bush lopen daar dwars door de partijen heen. De gezaghebbende Republikeinse senator John Warner klaagde gisteren over een ,,informatiekloof'' tussen het Witte Huis en het Congres. Hij zei dat minister van Defensie Donald Rumsfeld in de Senaatscommissie voor de Strijdkrachten de noodzaak voor militaire actie moet komen uitleggen.

De bereidheid te getuigen in het Congres kondigde vice-president Cheney maandag al aan in zijn toespraak over ,,de dodelijke dreiging'' van Saddam, maar wat toen nog klonk als een aanbod, lijkt inmiddels pure noodzaak geworden. De melée van vragen, twijfel en kritiek dijt zozeer uit dat een isolement daagt voor Bush, nog voordat hij consultaties met de bondgenoten en Congres begonnen is.

Sommige Amerikaanse regeringsfunctionarissen vrezen dat Bush de publiciteitsslag voor een aanval op Irak kan verliezen, en menen dat de regering haar zaak duidelijk moet bepleiten. Dat verklaart ook de ram-retoriek van de hardliners Cheney en Rumsfeld van de afgelopen dagen. Andere regeringsfunctionarissen menen dat Bush zijn eigen retoriek moet beperken, tot hij een beslissing heeft genomen over militaire actie. Dat verklaart weer waarom Bush de afgelopen week minder krijgshaftig klinkt.

Voorlopig lijkt de Amerikaanse regering nog ver af van een realistisch plan, dat steun krijgt van het Congres en deelname van de bondgenoten. Dat roept meteen inhoudelijke vragen op: heeft de regering een militaire aanval in al zijn consequenties doordacht, tot en met een naoorlogse wederopbouw en democatisering van een onverdeeld Irak, hetgeen niet kan zonder (financiële) steun van bondgenoten? En heeft de regering ook al doordacht hoe zij zo'n plan aan de man brengt in de VS en in de rest van de wereld?

De intenties van het Bush-team zijn duidelijk. Maar voorlopig lijkt een duidelijke regie van de president en zijn adviseurs te ontbreken. De zeepkist van Cheney en Rumsfeld krijgt weinig applaus. Van enige coalitiebouw of diplomatie jegens de bondgenoten is niets te merken. En in het Congres groeit het gemor.

Bush denkt intussen na op zijn ranch. Medewerkers zeiden gisteren dat zij verwachten dat de president een of andere goedkeuring van het Congres nastreeft voor een aanval, zij het geen formele goedkeuring. Hoewel het Witte Huis deze week zei al wettelijke goedkeuring te hebben van het Congres, onder meer op basis van de goedkeuring elf jaar geleden voor de Golfoorlog en op basis van `11 september', beseft de regering dat een aanval op Irak onverstandig is zonder politieke steun van het Congres.

Regeringsfunctionarissen zijn verwikkeld in discussies over de vraag of Amerika nog één keer de VN in deze zaak moeten betrekken, al was het maar symbolisch, om de zaak ook harder te maken tegenover het Congres: binnen- en buitenlandse steun als communicerende vaten. Alleen optreden of via de VN, dat is de vraag. Die keuze heeft Bush nog niet gemaakt.