`Is er wel gebrek aan water?'

Water is een belangrijk thema op de conferentie over duurzame ontwikkeling in Johannesburg. ,,Ik betwijfel of er gebrek aan water is, maar het beschikbare water wordt verkeerd gebruikt.''

Meer dan een miljoen zuinige toiletten heeft dr. Bindeshwar Pathak inmiddels verkocht in India. Het heeft miljoenen liters aan water bespaard, zegt de bebrilde socioloog. ,,Want een normaal toilet heeft tien tot vijftien liter spoelwater nodig. Deze slechts twee liter'', zegt Pathak. En dat is nog niet alles. Hij wijst naar een maquette. Op een glazen plaat staat een wit wc-hokje waaruit twee pijpen te voorschijn komen. Elk leidt naar een put. Hierin wordt de ontlasting opgeslagen, zegt Pathak. Twee jaar lang. ,,Het vocht verdampt. Je houdt prima mest over voor op het land, vrij van bacteriën en stank.''

Zoals Pathak zijn er meer in The Waterdome, een groot koepelvormig gebouw in Johannesburg. Gisteren begon hier een conferentie over duurzaam watergebruik, tegelijkertijd met de wereldtop over armoedebestrijding en duurzame ontwikkeling. Nelson Mandela opende de conferentie, samen met de Nederlandse kroonprins Willem-Alexander. Alles draait er om water en het duurzame beheer ervan. Voor de Verenigde Naties is het een essentieel punt op weg naar een duurzame samenleving. Nu missen 2,4 miljard mensen nog goede sanitaire voorzieningen. Dat is ruim eenderde van de wereldbevolking. Ze doen hun ontlasting in het riool, de plaatselijke rivier of op straat. Slechte hygiëne leidt tot ziektes en sterfgevallen. Jaarlijks sterven 3,4 miljoen mensen door watergerelateerde ziektes. Volgens de cijfers van de VN ontbreekt het 1,1 miljard mensen aan schoon drinkwater. De VN willen het aantal mensen zonder schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen in 2015 hebben gehalveerd.

Volgens prof.dr. Hub Savenije, hoogleraar waterhuishoudkunde en hydrologie aan de TU Delft, moet dat mogelijk zijn. Aan water in ieder geval geen gebrek, zegt hij. ,,Veel mensen zeggen dat er schaarste is. Dat betwijfel ik.'' Volgens Savenije is er voldoende water, ook als de aarde in 2015 naar schatting 7 miljard mensen telt. Nu zijn het er ruim 6 miljard. Het moet alleen beter worden gebruikt en verdeeld.

Water wordt volgens hem erg slordig gebruikt. Uit een recent gepubliceerd rapport van UN-Habitat, dat de leefomgeving van mensen probeert te verbeteren, blijkt hoe slecht het waterbeheer soms is. In de provincie Gauteng in Zuid-Afrika komt 30 procent van het gezuiverde water niet op zijn bestemming. Het water verdwijnt onderweg wegens lekkages, verspilling of omdat het illegaal wordt afgetapt. In Soweto ligt dat percentage zelfs op 70 procent.

In de landbouw is het net zo, zegt Savenije. Bij irrigatie komt zeker de helft van het opgepompte water uiteindelijk niet bij de plant terecht. ,,Je kunt ontzettend veel verbeteren door zuiniger om te gaan met het irrigatiewater'', zegt Savenije. Dat kan een grote impact hebben. Want maar liefst 70 procent van al het door mensen gebruikte water wordt voor het verbouwen van voedsel gebruikt. In ontwikkelingslanden is dat zelfs 90 procent. Volgens Savenije valt er in de landbouw veel te verbeteren. Hydrologen denken nu alleen nog maar in termen van irrigatie. Ze vergeten daarbij een belangrijke bron van water: regen. ,,In grote delen van Afrika is de landbouw afhankelijk van regenwater'', zegt Savenije. Alleen, hij valt onregelmatig. Soms zitten er hete, droge periodes tussen twee regenperiodes. ,,Als de boer dan niks doet, wat vaak gebeurt, gaat de oogst verloren. Maar die periodes kun je overbruggen door wat irrigatiewater te gebruiken dat de boer tijdelijk heeft opgeslagen.''

David Molden van het CGIAR, een organisatie die gewasonderzoek doet ten behoeve van ontwikkelingslanden, zegt dat er veelbelovende nieuwe technologieën zijn om water te sparen. Zoals de druppeltechnologie, daarmee geeft een boer zijn planten kleine hoeveelheden water. ,,Op het moment dat de plant ze nodig heeft'', zegt Molden. Nu wordt er vaak op verkeerde tijdstippen geïrrigeerd. Dus, zegt Molden, more crop per drop. Meer opbrengst per waterdruppel. Helaas willen lang niet alle boeren investeren in nieuwe technologie, zegt de landbouwdeskundige. Volgens hem is Amerika daar mede schuld aan. Die subsidieert onder meer de rijstteelt, waardoor Amerikaanse telers hun product goedkoop op de wereldmarkt kunnen afzetten – aanvulling krijgen ze via subsidie. De armere boeren in Azië kunnen daartegen niet concurreren. ,,Dus hebben ze geen geld om te investeren'', zegt Molden. Ook gewassen die de droogte beter kunnen verdragen, zouden volgens hem de vraag naar water kunnen drukken.

Bindeshwar Pathak benadrukt dat het veel zuiniger kan. Hij vertelt dat hij naast zijn `huishoudtoilet' ook 5.500 openbare toiletten heeft verkocht. De grootste staat in Shirdi, in het district Nasik (Maharashtra). Die telt 120 gewone toiletten en 28 voor vip's. En een van zijn laatste vindingen is een biogas-fabriek. Menselijke uitwerpselen worden hierbij opgeslagen en vergist, zodat er biogas ontstaat. ,,Daarmee kun je gaslampen laten branden, of je kookt ermee.'' De waterige drab die overblijft is volgens Pathak als mest te gebruiken. Van zijn fabriek heeft hij er ook al honderd gebouwd.

En de prijs van zijn huishoudtoilet? ,,Tien dollar'', zegt hij. ,,Tenminste, voor de armeren.'' De rijken willen geen product dat ook door arme sloebers wordt gekocht. Daarop heeft Pathak voor de rijken een ander model gemaakt. Iets luxer, maar wel net zo zuinig. Prijs: 1000 dollar. ,,Die willen ze wel kopen.''