China speculeert over de ambities Jiang Zemin

Het uitstel van het vijfjaarlijkse congres van de Chinese Communistische Partij heeft speculaties gevoed over de ambities van Jiang Zemin, de huidige president én partijleider én legerchef.

Dat China eerder deze week een opvallend late datum heeft vastgesteld voor het belangrijke 16de partijcongres, leidt tot speculaties over de vraag of de voorgenomen machtswisseling aan China's hoogste top wel zo soepel verloopt als werd gedacht.

Het congres, dat eens in de vijf jaar wordt gehouden, staat nu gepland voor 8 november, aanzienlijk later dan vorige edities die steeds in september of oktober vielen. Voordat het partijcongres daadwerkelijk kan beginnen, moet eerst de machtsstrijd rond de verdeling van posities aan de top zijn beslecht. Dat vereist een compromis over essentiële ideologische geschilpunten. Het congres zelf is vooral een formaliteit: dan mogen de afgevaardigden openlijk steun betuigen voor de eerder achter gesloten deuren genomen beslissingen, die dan voor het eerst officieel bekend worden gemaakt.

Het voorbereidende werk geschiedt achter gesloten deuren, in een aantal villa's aan zee: iedereen die wat voorstelt binnen de Chinese partijtop trekt zich in de zomer terug in een badplaats op zo'n vier uur rijden van Peking, om daar met elkaar te strijden over over de verdeling van de macht in de komende vijf jaar. Daarbij gaat het over zaken als welke partijleden benoemd zullen worden in het zeven leden tellend Permanent Comité van het politburo dat het land in feite regeert.

De grote vraag is of de 76-jarige president Jiang Zemin bereid zal zijn om zijn machtspositie aan de top op te geven. Zijn huidige macht berust op drie peilers: hij is partijleider, voorzitter van de Centrale Militaire Commissie (CMC) en president. Dat hij zijn presidentschap in maart volgend jaar zal opgeven, staat wel zo goed als vast. Hij heeft er dan twee termijnen van vijf jaar op zitten, een derde termijn is wettelijk niet eens toegestaan.

Maar of Jiang Zemin ook het partijleiderschap en zijn voorzitterschap zal opgeven, wordt met het uitstel van het partijcongres twijfelachtiger. De speculaties nemen toe dat hij, net als zijn voorganger Deng Xiaoping, vooral het voorzitterschap van het CMC zal willen behouden, om zo de zeggenschap over het leger te behouden. Als hij daarnaast ook partijleider zou blijven begint zijn waarschijnlijke opvolger als president, de 59-jarige Hu Jintao, als een tandeloze tijger zonder werkelijke machtsbasis in de partij en in het leger.

Behalve de strijd om het behoud van zijn functies, speelt bij Jiang Zemin ook de strijd om de status van zijn geestelijk erfgoed een rol. Waar de leer van zijn grote voorgangers Mao Zedong en Deng Xiaoping officieel is verankerd in de beginselverklaring van de communistische partij, heeft zijn theorie van de zogeheten `drie vertegenwoordigingen' die status momenteel nog niet. Jiang wil zo'n verankering graag tijdens het komende partijcongres voor elkaar krijgen. Volgens hoge staatsfunctionarissen zal hem dat ook gaan lukken.

Het belangrijkste element in Jiangs leer is dat de partij niet meer uitsluitend boeren, arbeiders en soldaten vertegenwoordigt, maar ,,alle progessieve productiekrachten'' die China telt. En zo schept hij de ideologische ruimte om ook grote, in feite kapitalistische privé-ondernemers, tot de communistische partij toe te laten.

Veel van die ondernemers zijn inmiddels al lid geworden, en volgens een bericht in de Financial Times van gisteren staat de partij nu zelfs op het punt een aantal prominente ondernemers op te nemen in het machtige Centrale Comité van de partij, een orgaan met 190 vaste leden, waaruit het politburo wordt samengesteld. Jiang wil de ondernemers bij het bestuur van China betrekken in een poging om de machtsbasis van de partij te vergroten en te zorgen dat de partij haar relevantie behoudt in een maatschappij waar privé-ondernemers een steeds belangrijker rol gaan spelen.

Jiangs onconventionele beleid is in de partij niet onomstreden: critici menen dat hij zo de fundamenten van wat toch een communistische partij is volledig ondergraaft, en dat hij zo ook de kans geeft aan rijke ondernemers om zich met hun geld eenvoudigweg in te kopen in het corruptiegevoelige partijapparaat.

Wat de redenen voor het uitstel van het partijcongres ook zijn, ze hebben in elk geval tot gevolg dat president Jiang Zemin het bezoek aan de Texaanse ranch van zijn ambtgenoot George W. Bush, dat gepland staat voor eind oktober, nog in het volledige bezit van al zijn functies kan afleggen. Jiang heeft zich internationaal willen profileren als een groot staatsman, en daarbij hebben de Amerikaans-Chinese betrekkingen altijd kunnen rekenen op zijn sterke persoonlijke betrokkenheid. Het is vermoedelijk goeddeels aan Jiang te danken dat enkele potentiële crises met de VS niet zijn uitgegroeid tot ernstige conflicten.