Het gelijk van de disco-miljonair

In zo'n Nederlands reality-programma, Strandpolitie op RTL meen ik, werd de politie geroepen omdat jongens voor de zoveelste keer brommercrosses in het dorpscentrum hielden. Toen de agenten in hun busje arriveerden, zaten de jongens alweer lachend op de stoep. De politieman begon op conversatietoon met hen te praten: ,,Jullie moeten beloven niets te doen. Als jullie het nog een keer doen, dan grijp ik in.'' De jongens antwoordden niet maar bleven lachen. De agent stapte weer in zijn auto zeggende: ,,Die afspraak stáát.'' Maar er stond helemaal niets. De grijnzende jongens hadden niets afgesproken en je wist dat ze meteen weer zouden beginnen zodra de agent de hoek om was.

Minister Heinsbroek heeft gelijk: het is mis met de publieke moraal en het gezag van de politie. Nova herhaalde zijn uitspraken gisteren. Dat gebrek aan gezag is niet te wijten aan babyboomers en de jaren zestig. In Amerikaanse reality-programma's zie je politieagenten die zich net zo informeel gedragen als Nederlandse collega's maar tegelijkertijd respect afdwingen. Ze straffen streng en vertellen beleefd de verdere sancties voor het geval ze niet worden gehoorzaamd. De informele jaren zestig zijn in hun gezag geïncorporeerd. Eergisteren zag ik hoe een Amerikaanse politiemacht een oude man die met een revolver had geschoten uit zijn appartement haalde. Eerst hielden ze hem al pratend onder schot, later doorzochten ze zijn appartement, terwijl hij met boeien om de polsen op therapeutische toon werd ondervraagd. ,,U moet op het bureau komen praten met een detective'', zeiden ze, toen ze het pistool vonden, en kalm ging hij mee.

Ook dat heeft Heinsbroek goed gezien: de mensen zitten te wachten op een stevige zedenpreek van de overheid. Maar kun je moraal ook als product ,,verkopen'' met tv-spotjes, zoals Heinsbroek voorstelt? Hoe meet je de effectiviteit van Postbus 51? De kijker kent de voorlichtingscampagne als goedkoop surrogaat voor overheidsactie. In plaats van inbrekers te pakken vertelt de politie welke extra sloten en spijlen je thuis moet aanbrengen.

Moraal lijkt me geen Economische Zaak. Je wil zo'n preek niet krijgen van een disco-miljonair in een Bentley. Een minister in vrijetijdskleding, die ooit zei elke dag wel een keer harder dan 200 kilometer per uur te rijden, stopt niet voor een oude dame op een zebra. En dat moeten de mensen juist weer gaan doen. De LPF verkeert ook niet in hoge morele staat. Veel mensen die denken dat je in een democratie gelijk hoort te krijgen. Moraal is geen ,,product'' maar een kwestie van zelf naleven.

Dan is Brave Balkenende overtuigender. Die wilde in de verkiezingscampagne communiceren dat hij ook best wel ondeugend kan zijn. Hij haalt wel 50 kilometer per uur op de kartingbaan. Maar racer Balkenende is net zo ongeloofwaardig als moraalridder Heinsbroek. Daar kan Balkenende zijn voordeel mee doen. Hij kan overtuigend de passie preken, niet over het vage begrip ,,normen en waarden'' maar over specifieke voorbeelden van wangedrag. Zo'n voorlichtingscampagne werkt alleen als de overheid het niet als surrogaat gebruikt maar als ook de politie zijn best doet.

Nova liet drie communicatie-deskundigen meedenken met Heinsbroek. Ze waren het wel met hem eens: de mensen horen het graag. Charles Huyskens noemde de moraal zelfs ,,een goudmijn''. ,,Je moet wel modern communiceren'', zei marketingdeskundige E. Bartels. ,,De ouwe burger is passief. De moderne burger is actief en wil zich niets op de mouw laten spelden.''

Die tegenstelling met vroeger lijkt me overdreven. Ook nu laat iedereen zich van alles op de mouw spelden. President Bush komt weg met zijn dubieuze financiële verleden omdat hij de ,,oorlog'' heeft verklaard aan het terrorisme. Een beter voorbeeld voor Balkenende lijkt me de niet geheel onbesproken president Clinton die voor de televisie in town meetings met burgers morele kwesties aan de orde stelde. Dat deed hij briljant. De dialoog is niet van nu, zoals Bartels zei. Zelfs Socrates kon de oude Grieken niets op de mouw spelden en moest zijn moraal in dialoogvorm brengen.