De onzichtbare hand van fraude

Wie ervaring heeft met opbollende vloeren, barstende sponningen of druipende binnenmuren weet dat je aannemers niet alleen op prijs kunt uitkiezen. Je mag al blij zijn dat ze komen en dat je ze na gedane arbeid niet meer hoeft te smeken om de door hen veroorzaakte schade te repareren. De kijker kan zich wekelijks verkneukelen in verbouwingsleed bij De Rijdende Rechter en consumentenprogramma's. Waarom zou dat ook niet in het groot gelden? Maar uit de parlementaire enquête naar de bouwfraude begrijp ik dat de overheid per se de goedkoopste aannemer uit de aanbestedingen moet kiezen. Wat die allemaal fout doet, blijft grotendeels aan het publieke oog onttrokken. De straat moet weer worden opengebroken, het gebouw komt niet af. Het regende of vroor te hard, de zon scheen, kortom, het arsenaal uitvluchten dat de verzelfstandigde NS zo vaak laat horen. Die zou toch ook goedkoper werken en zelfs winst maken? Op de NS-vertraging volgt de Nuon-stroomstoring. Niemand verantwoordelijk.

Vandaar dat ik gisteren begrip kreeg voor de directeur van het bouwbedrijf Midden Betuwe, G. van de Pol, die sprak over de ,,bizar lage prijzen' die bij een marktconforme, openbare aanbesteding zouden worden betaald. Iets anders is dat hij dan maar stiekem met collega-directeuren gaat uitmaken wie de opdracht krijgt en hoe hoog de prijs wordt. Stel je voor dat de aannemers onderling zouden mogen regelen wie mijn nieuwe keukenvloer aanlegt. Maar het schijnt al eeuwen zo te gaan bij publieke werken. Nieuwe wetgeving kon daar niet eventjes een eind aan maken. Als je er niet aan meedeed, was dat ,,einde brevetje onderneming', zei de man van de Midden Betuwe. Zijn Oost-Nederlandse accent gaf je het gevoel dat hij een vakman is, die de steigers kent.

De geheime afspraken waren volgens Van de Pol een ,,vicieuze cirkel' waar niemand in zijn eentje uit kon breken. Dan lijkt me een openbare, parlementaire enquête op de tv het beste breekijzer. Effectiever en genuanceerder dan wat strafprocessen tegen enkelingen. Nu worden alle betrokkenen tegelijk ter verantwoording geroepen dus kunnen ze niet meer met hun illegale praktijken doorgaan.

Maar is het aanbestedingsprobleem daarmee opgelost? Zo vanuit de commentatorstoel lijkt het doodeenvoudig: alles openbaar. Rob van Gijzel is de held en martelaar, want dankzij zijn boze vertrek uit de Tweede Kamer hebben we nu dit televisiespektakel. Hij levert deskundigen-commentaar bij de live-uitzendingen op RTL5, een goed idee. Maar zijn conclusie dat een opdrachtgever bij het geringste vermoeden van misstanden en zonder enig bewijs meteen naar de kartelpolitie, de NMa, moet lopen, leek me te snel. De dun bezette NMa komt net zomin als de gewone politie vaak opdagen. En als opdrachtgever sta je wel in je hemd als er niets met je klacht gebeurt. En zo kom je weer bij het aloude refrein: Er was te weinig toezicht. De vrije markt is een bureaucratische onderzoekssamenleving. De ene helft van de beroepsbevolking moet de andere onderzoeken. Tv-enquêtes worden een permanente industrie. Maar terwijl de onzichtbare hand van de fraude om zich heen grijpt, kampen de controleurs met een eeuwig personeelstekort. Nu het slecht gaat met bedrijven, wil iedereen misschien wel controleur worden.

RTL5 is een economische zender en de hoorzittingen worden ondertiteld met langs rollende beurskoersen die dalen, ook een gevolg van massale fraude met jaarrekeningen. Die vallende koersen dienen als visueel, ironisch achtergrondkoor bij de enquête.

Net2 verslaat de parlementaire enquête zonder die onrustige aandelenkoersen. Ferry Mingelen heeft zijn sarcasme ingetoomd en legt het in de pauze helder uit. Tot nu toe vind ik de inhoud van de enquête overzichtelijk en begrijpelijk. Gisteren moest Mingelen de uitloop van de hoorzittingen onderbreken voor 2 Vandaag met een half uurtje over de massale boekhoudfraudes bij Amerikaanse bedrijven. En helaas vielen bij mij gistermiddag Nederland 1 tot en met 3 uit. Wie deed dat? De geprivatiseerde, marktconforme kabelondernemer UPC? Die moesten ze ook eens onderzoeken.