De smaak van dode dagen

Dat je vooral zou kunnen zien hoe hartverwarmend veerkrachtig de mensen waren, las ik in een aankondiging van de documentaire `New York na de klap'. Je zou er, behalve de schok van de 11 september-aanslagen ook de wederopstanding in kunnen zien, in zekere zin, die na enige tijd weer had plaatsgevonden.

Altijd in voor hartverwarmende veerkracht ging ik kijken.

Je zag, weer, de klap, een klap die elke keer opnieuw onbevattelijk is, want hoe moet je je dat voorstellen, dat in het gebouw waar je werkt, waar je allerliefste werkt of je zuster, je vriend, je zwager of buurvrouw, dat daar zomaar een vliegtuig in binnendavert dat in een seconde een paar etages wegvaagt. Hoe een loeiende brand die omhoogkomt naar de volgende etages, hoe een heel gebouw instort. We proberen ons dat al een jaar voor te stellen en het blijft moeilijk.

Je zag mensen vertellen over daarna. Over hoe ze 's avonds thuisgekomen waren, maar hun man of vrouw niet. Hoe ze wisten dat die nog leefde, want die had 's ochtends nog gebeld, of die kon nu eenmaal niet dáár geweest zijn waar het onoverleefbaar was. De man die zijn piepkleine dochter van de crèche haalde en de fles gaf en in bed legde en begon te bellen en dat avondenlang precies zo bleef doen. De vrouw die maar bleef luisteren naar de voicemail van het mobieltje van haar man. De vrouw met de drie honden die, net als de anderen, een paar dagen zeker had geweten dat haar man door de stad zwierf, dat hij in de war was, zijn geheugen kwijt misschien, door de drukte niet kon thuiskomen. De vrouw die niet samen met haar man had kunnen vliegen en in Chicago alleen maar door een telefoon te horen had gekregen `Your husband was on that plane'. De brandweercommandant die hardnekkig van `vermisten' bleef spreken tot hij de lichamen onder ogen had.

`Mijn huis is het stilste huis op deze planeet' zei de vrouw met de drie honden van wie er twee nooit blaften. Je zag haar zitten, een bal over de vloer rollen voor die honden, en het leek inderdaad of je de afwezigheid van haar man hoorde. Iemand die er niet is hoewel hij er zou moeten zijn, produceert stilte.

De vrouw van de man die in het rampvliegtuig had gezeten had het niet kunnen uithouden in hun oude huis alles daar deed haar aan hem denken, niets wilde meer gewoon worden. Ze was verhuisd.

De advocaat met het dochtertje dat zo lang vergeefs naar de deur had gekeken waardoor mama binnen moest komen, kon geen baan meer vinden nu hij een alleenstaande ouder was en dus geen tien uur per dag kon werken.

Waar was de beloofde veerkracht? Een jaar, nog niet eens, is maar kort. De verse weduwen en weduwnaars hoorden tot hun ontsteltenis al wel weer van vrienden en kennissen dat ze uit moesten gaan, hertrouwen, een nieuw leven beginnen. Dat is de veerkracht van de omgeving, die altijd dolgraag wil dat alles zo spoedig mogelijk weer normaal wordt. Maar rouw treuzelt en zeurt. En de mensen die het betrof waren en zijn verpletterd tot op de dag van vandaag.

In het tijdschrift Psychologie las ik een artikeltje dat wel degelijk over veerkracht ging. Negen maanden na de aanslagen zijn er in New York significant meer kinderen geboren. Een mini-geboortegolf. ,,Verlies is bijna onacceptabel als je daar niets tegenover stelt'', zei een van de kersverse ouders. Een ander was zich plotseling hevig bewust geworden van zijn sterfelijkheid en had gedacht dat als hij morgen zou omkomen er maar één ding was waar hij spijt van had van zijn kinderloosheid. Het zijn enorm vitale reacties, en misschien ook wel de enige die je tegenover de dood kunt stellen. We sterven niet uit. We planten ons voort.

En dan is Anna Enquist op de televisie. Die haar 27-jarige dochter een jaar geleden heeft verloren bij een stom ongeluk met een vrachtauto. Ze zei er niet zo heel veel over. Wel dat het haar goed deed erover te praten met vrienden. Ze liet de stem van haar dochter Margit horen die zong en je zag haar lachen op foto's en daardoor zag je dat hier geen antwoord op is. Want als het een dochter is, een zoon, die zomaar verdwijnt, dan is de toekomst weg.

Toch praatte de moeder over van alles ze zorgde voor de onderhoudendste zomergast-avond in tijden. Ze vertelde dat haar man en zij gelachen hadden om een inderdaad heel grappig stukje Koreaans voetbal, ze maakte zich druk om de behandeling van psychiatrische patiënten, ze had plezier in Jiskefet en vertelde over haar hartstocht voor muziek.

,,Wij eten een ander brood dan die nacht/ toch eten wij hetzelfde brood/ wij bakken het van dode dagen/ het smaakt ons niet'' schreef de Zweedse dichter Lennart Sjögren nog zo'n dichter voor wie we Bernlef dankbaar moeten zijn dat hij hem voorstelde en vertaalde.

Misschien bestaat veerkracht wel niet. Bestaat er alleen doorleven. Misschien is veerkracht iets voor de mensheid als geheel, die altijd wel weer op een of andere plaats terugveert, zich te weer stelt, en blijft voor de verliezers alleen maar over om er het beste van te maken. En sommigen doen dat inderdaad. Ondanks de waarheid die luidt: ,,De touwen van het verdriet hebben ons jaar na jaar uitgerekt./ Zullen zij nooit breken dan? / Nee, zij zullen nooit breken.''