Zachtaardige Darwin hield niet van ruzie

Waarom zijn er zoveel verschillende vinken op de Galapagos-eilanden? ,,Dat heeft God gewild'', was lange tijd het standaardantwoord op dit soort vragen. Men zag de eindeloze variatie in de natuur wel, maar vond het geen probleem. De zachtaardige bioloog Charles Darwin (1809-1882) zag het probleem wel, en loste het nog op ook.

In het eerste deel van de schitterende documentaireserie Evolution krijgen we in gedramatiseerde scènes uit Darwins leven een goed beeld van zijn ideeën en van zijn strijd tegen de gemakkelijke en autoritaire religieuze antwoorden. De scènes over de dood van zijn dochtertje Annie, die zijn geloof in een goede almachtige God voorgoed knakte, zijn zelfs aangrijpend.

Op knappe wijze worden de nagespeelde beelden uit de negentiende eeuw afgewisseld met hedendaags commentaar en fraaie minidocumentaires over modern onderzoek (zoals naar de mutaties in het aids-virus). De kern van Darwins theorie is dat in de natuur complexe en zinvolle structuren ontstaan uit een blind proces van kleine eenvoudige veranderingen over een enorm lange tijd. Door sommigen wordt dat idee nog altijd als bedreigend ervaren. Want hoe kan uit doelloosheid betekenis ontstaan?

Op zijn reis door Zuid-Amerika had Darwin met eigen ogen de schelpen op de toppen van de Andes gezien: ooit was daar zee geweest. Ook zag hij hoe tijdens een aardbeving stukken land omhoog kwamen en andere daalden. Als in de geologie vele kleine stapjes enorme veranderingen konden veroorzaken, waarom dan eigenlijk niet in de biologie? De grote vraag was echter: hoe? Pas toen Darwin de geschriften van de econoom Malthus las, ging hem een licht op. Door toevallige variatie in eigenschappen kunnen sommige individuen in het voordeel zijn in de struggle for life en zich beter voortplanten dan anderen. Uit de opeenstapeling van kleine veranderingen ontstaan compleet nieuwe diersoorten.

In de documentaire is mooi te zien hoe Darwin met zijn ideeën heeft geworsteld en voortdurend zocht naar extra bewijzen. Hij voorzag haarscherp hoeveel ophef zijn theorie zou opleveren. Darwin hield niet van ruzie en stelde publicatie van zijn evolutietheorie zo lang mogelijk uit. Gelukkig is het er toch van gekomen.

Evolution, National Geographic, 21.00-23.00u.