NMa ziet vliegende start bruusk afgebroken

Anne Willem Kist vertrekt na vier jaar als directeur-generaal van kartelwaakhond NMa. De vraag rijst of hij het goed heeft gedaan? ,,Hij heeft zich teveel laten leiden door de politieke waan van de dag.''

Hij pakte het monopolie van omroepbladen op programmagegevens aan, tikte kappers op de vingers toen deze na samenspraak besloten om de tarieven met 5 procent te verhogen en veroordeelde de stroomsector tot een boete van 14 miljoen euro wegens machtsmisbruik. Maar bij misschien wel de meest spraakmakende kartelzaak – de bouwaffaire – staat Anne Willem Kist, directeur-generaal van toezichthouder NMa, nagenoeg buitenspel.

Kist, die gisteren bekendmaakte dat hij per 1 januari vertrekt als NMa-baas, heeft weliswaar ook een onderzoek lopen naar de praktijken van bouwbedrijven, maar hij is daarbij ingehaald door een parlementaire onderzoekscommissie die deze week een enquête is begonnen om het kartel bloot te leggen en door het openbaar ministerie (OM). Het voorbeeld van de fraude in de bouw is illustratief voor het onvermogen van de NMa om sinds de oprichting vier jaar geleden de echt grote kartels aan te pakken.

De NMa maakte in 1998 een vliegende start als toezichthouder, vooral dankzij de fusiegolf die op dat moment in volle gang was. Dankzij die fusies kreeg de NMa snel na de oprichting een eigen gezicht, het werd een begrip in het bedrijfsleven. Nog steeds is het algemene oordeel dat de NMA op het gebied van concentratietoezicht (fusies en overnames) altijd redelijk heeft gefunctioneerd, in tegenstelling tot de afdeling die kartels moet aanpakken. ,,De NMa heeft op kartelgebied nog weinig laten zien, er zit wel veel in de pijplijn'', zegt Paul Glazener, advocaat van Alan & Overy.

Volgens Glazener kunnen kartelautoriteiten weinig uitrichten als mensen `van binnenuit' niet praten. ,,Vandaar dat men zo veel nadruk legt op klikregels, ook in het buitenland.'' Eerder dit jaar stelde ook de NMa met veel bravoure een `tiplijn' open.

In het geval van de bouwfraude kwam de tipgever weliswaar langs, maar deed de NMa niets. Ad Bos, de klokkenluider die de bouwaffaire aan het rollen zou brengen, werd aan het OM overgelaten. ,,Toen de zaak openbaar werd, kwam de NMa pas met een persbericht dat het de zaak voortvarend gaat aanpakken'', zegt Charles van Sasse van IJselt, mededingings-advocaat van Clifford Chance in Brussel.

Dit raakt aan de kritiek dat de NMa onder Kist zich veel heeft gericht op de ,,politieke waan van de dag'', aldus Van Sasse. Hij noemt het voorbeeld van de benzinemarkt waar Kist voordat het onderzoek was afgelopen al een persbericht naar buiten bracht. Daarin werd ,,allerlei naars'' beweerd waartegen olieconcerns zich niet konden verweren. ,,Maar Kist voelde de politieke druk om toch maar iets te zeggen.''

Collega mr E. Pijnacker Hordijk van De Brauw in Den Haag formuleert het anders: ,,Kist heeft een goede neus gehad voor zogenaamd politiek interessante en gevoelige dingen. Hij pakte het kappers-kartel aan, terwijl dat helemaal nergens over ging.'' De advocaten hebben alle drie wel grote bewondering voor de manier waarop Kist de NMa ,,op de kaart'' heeft gezet. ,,De NMa is niet meer weg te denken,'' zegt Van Sasse. ,,Hij wordt serieus genomen, ook op internationale fora'', zegt Pijnacker.

Minister Heinsbroek van Economische Zaken (LPF) mag de komende drie maanden op zoek naar een opvolger voor Kist. Dat is een pikante samenloop van omstandigheden. Heinsbroek raakte vorige week in opspraak toen bleek dat zijn vroegere onderneming, platenmaatschappij Arcade, in 1999 is veroordeeld voor het illegaal opleggen van prijzen aan winkeliers. En de NMa doet op dit moment onderzoek naar de cd-branche. Ofwel naar Heinsbroeks vroegere branchegenoten.

De keuze van Heinsbroek moet de goedkeuring hebben van het hele kabinet. Ook is het gebruik dat zo'n benoeming wordt gedaan in overleg met de minister van Binnenlandse Zaken, bij wie alle topambtenaren officieel in dienst zijn. En er volgt meestal een antecedentenonderzoek.

De kandidaten voor zo'n post zijn meestal afkomstig uit de Algemene Bestuursdienst (ABD), een poel van de allerhoogste ambtenaren binnen de rijksoverheid. De ABD heeft ook een adviserende rol en kan op basis van voorgesprekken ook kandidaten aan de minister voordragen. Maar een kandidaat kan van buitenaf komen, zoals ook het geval was met Kist.

Wie gaat Kist, die collegevoorzitter van de Universiteit Leiden wordt, opvolgen? Eén naam komt alvast bovendrijven – die van Jens Arnbak, de voorzitter van Opta, de telecomtoezichthouder die op termijn zal opgaan in de NMa.