`Ik heb vandaag ontslag genomen'

Nederland zit nog niet in een recessie, maar de burger gedraagt zich er wel naar. Iedereen bezuinigt. Maar als Nederlanders te voorzichtig worden uit angst voor een crisis, kómt er een crisis.

Er lopen twee jonge mannen in krijtstreep pak voor de Bijenkorf in Rotterdam. Zegt de een tegen de ander: ,,Ik heb vandaag ontslag genomen. Ze gaan bij ons toch mensen ontslaan. Ik heb geen zin om daarop te wachten.''

De barometer van de economie staat op zwaar weer. Althans, zo vóelen mensen dat. Hoewel de economie nog altijd eentiende procent groeit, heeft de crisis in de beleving van mensen al ingezet, zegt hoogleraar economische psychologie F. van Raaij van de Universiteit van Tilburg. Het consumentenvertrouwen is deze zomer tot ver onder het nulpunt gedaald. En om de economische teruggang vóór te zijn, veranderen consumenten vast hun gedrag. Ze bezuinigen op de aanschaf van een nieuwe auto, op een dure vakantie, op luxe artikelen. Ze verruilen Albert Heijn voor Aldi, kopen vaker het huismerk dan merkartikelen. Ze stellen de aankoop van een huis uit, sparen meer, lenen minder. ,,Dat is wat je nu al ziet gebeuren'', zegt Van Raaij. ,,Mensen proberen het welvaartsniveau te handhaven met minder middelen, al bezuinigen ze nog niet zo drastisch dat ze de auto wegdoen of het huis verkopen.''

Hoe komt het dat consumenten in hun bestedingen zo sterk vooruitlopen op een mogelijke recessie? Na de kelderende beurskoersen en de aanslag op het World Trade Centre in New York, leefde het consumentenvertrouwen eind vorig jaar weer even op, maar dit jaar daalde het samen met de beurskoersen nóg forser. De eerste zes maanden kon de euro nog als schuldige worden aangemerkt. Klanten meenden dat alle producten duurder waren geworden door de overgang van de gulden naar de euro. ,,Dat viel wel mee'', zegt Van Raaij, die daar onderzoek naar deed. ,,De prijzen zijn redelijk gelijk gebleven, behalve in de horeca en een paar andere branches. Maar mensen gaven het geld makkelijker uit, doordat de prijzen in euro's lager leken. Het was dus hun eigen schuld dat ze minder geld overhielden.''

Inmiddels hebben consumenten in de gaten dat ze zuiniger aan moeten doen om met hun salaris in euro's rond te komen. Daar komt bij dat het slecht gaat op de beurs. Was die vroeger alleen van een kleine groep beleggers, nu voelt ook een grote groep particulieren de pijn van de kelderende koersen. Dan is er nog de nieuwe regering, die grote bezuinigingen aankondigt en sombere voorspellingen doet. Van Raaij is bang dat deze calvinistische regering te sterk gaat bezuinigen, waardoor de dreigende crisis bewaarheid wordt. Dat gebeurde ook in de jaren dertig, toen premier Colijn tot het uiterste bezuinigde. De Nederlandse economie belandde toen in een diepere depressie dan ander Europese landen.

Voor het consumentenvertrouwen gaat het erom welke minister zal winnen: de VVD'er Hoogervorst (Financiën) of de LPF'er Heinsbroek (Economische Zaken). Deze week traden ze bijna gelijktijdig naar buiten met twee volkomen tegenstrijdige boodschappen. Hoogervorst sprak mismoedig over koopkrachtvermindering en ,,voor iedereen een moeilijk jaar''. Heinsbroek daarentegen, verhaalde op montere toon van lastenverlichting en vrijkomend spaarloon, zodat de burgers wat te besteden hebben. ,,Heinsbroek wil een economische impuls geven'', zegt Van Raaij. ,,Maar dat werkt alleen als mensen optimistisch zijn, anders sparen ze hun geld op. Met sombere uitspraken werkt de regering zichzelf tegen.''

Als té veel mensen té voorzichtig worden in hun aankopen uit vrees voor een recessie, werkt dat als een self-fulfilling prophecy, zegt Van Raaij. Dan kómt de recessie er ook. Consumenten zijn enorm machtig. Hun beleving van het economische tij is bepalend voor de conjunctuur. Van Raaij verwacht dit jaar geen opleving meer van de economie. Er is nog weinig vertrouwen in de nieuwe regering. De eventuele effecten van een lastenverlichting laten op zich wachten, de beurskoersen zijn nog laag, en meevallers zoals in de tijd van Paars zijn in de nabije toekomst niet te verwachten. Daarbij verwacht Van Raaij dat de winkeliers alsnog hun prijzen zullen verhogen, als verlate reactie op de intrede van de euro. Rest het consumentenvertrouwen. Prinsjesdag is daarvoor cruciaal, zegt Van Raaij – de troonrede, de maatregelen die het kabinet aankondigt. Pas als consumenten weer optimistisch worden, zal de economie weer opleven. Dat zal volgend jaar wel gebeuren, denkt Van Raaij, ,,maar het is een onzekere tijd.''

Pepijn van Gestel (25), accountmanager bij KPN Telecom

,,Het gaat slechter met de economie, dat merk ik aan onze klanten. Bedrijven nemen minder risico en hebben niet zo'n trek in een avontuur met een onbekende telecomaanbieder, die misschien wel failliet kan gaan. Met KPN ging het niet zo fantastisch, maar juist nu de economie terugloopt, gaat het beter. Dat is wel grappig.

,,Ik werk nu tweeënhalf jaar bij KPN. Het is mijn eerste echte baan. Toen ik begon, kon ik kiezen uit de banen. Ik had zo iets van: `biedt u maar'. Als er iets beters langskomt, ben ik weg. Dat is nu wel anders. Je bedenkt je nu drie keer voor je opstapt. Bovendien, zoveel keus heb je niet. Bij KPN is er een vacaturestop en bij veel andere bedrijven is dat niet anders.

,,Superzuinig hoef ik niet te doen. Ik heb een huis gekocht met mijn vriendin, maar de hypotheek kan ik nog wel betalen. Maar ik hou wel minder eurootjes over aan het eind van de maand.''

Jacqueline Komin (37), moeder van Claudia (bijna 3), werkt bij een bank.

,,Ik schrik me telkens dood bij de kassa. Vooral fruit en groente. Jee, wat is dat duur. Misschien komt het door de euro, ik weet het niet. Maar ik weet wel dat ik meer geld kwijt ben. Ik denk beter na voordat ik geld uitgeef. Ik bezuinig niet op eten, maar ik koop minder luxe dingen, zoals frambozen of bramen. Terwijl ik die hartstikke lekker vind. En ik denk, dat vloerkleed en die tuinstoelen, die kunnen nog wel een jaartje langer mee. We gaan goedkoper op vakantie. We hebben afgesproken dat we volgend jaar geen huisje huren, maar gaan kamperen. Dat is voor de kinderen misschien nog wel leuker.

,,Ik werk bij een bank. Kort geleden dreigde mijn contract niet verlengd te worden. Dat was wel even schrikken. Uiteindelijk is het goed gekomen, maar veel collega's moesten wel weg. Als ik was ontslagen, dan had ik een andere baan moeten zoeken. Fulltime moeder zijn zit er financieel niet in.''

Mirella Filippini (43), barkeepster, uit Genk (België), met haar Italiaanse vriend.

,,Aan het eind van de maand is er niets over van mijn salaris. Een jaar geleden hield ik altijd wat over. Het lijkt net of de dagelijkse boodschappen zoals brood, melk en fruit allemaal een paar centen duurder zijn geworden. Pas bij het afrekenen merk je het.

,,Ik hou van lekkere en dure dingen. Ik werk in een chique hotel, daar zie ik allemaal mensen van luxe genieten, dat wil ik zelf ook. Ik beknibbel niet op een mooie vakantie of op lekker eten in een goed restaurant. Ik ga nu niet opeens kamperen of een frietje eten. Je leeft maar een keer. Maar ik doe het minder vaak. Ik ga niet uit eten én daarna nog uit. Maar ik doe alleen het één of alleen het ander. Ik ga een weekje korter met vakantie. Liever een fantastische vakantie van een week, dan drie weken op de centjes passen.''

Rick Keizer (28), elektricien, uit Warder

,,Iedereen en alles wordt uitgeknepen. Ik hou mijn hart vast als er straks weer onderhandeld moet worden over een cao in de kleinmetaal. Dan zit de economie vast vet in een dip. Dan krijgen we weer minder CAO-dingen. Het spaarloon wordt ook al afgeschaft. Dat was nou net een lekker extraatje.

Ik heb geluk. Mijn vrouw werkt ook, we hebben geen kinderen en ik woon in een huurhuis. Maar ik zie jonge gezinnen om mij heen die tot hun strot in de hypotheek zitten. Als ze gaan scheiden, moeten ze meteen hun huis verkopen.

De boodschappen doet mijn vrouw meestal. Vroeger had je een volle kar voor honderd gulden, die heb je niet meer voor vijftig euro, zegt ze. We gaan nog steeds af en toe uit eten. Dat deden we toch nooit zo duur, we zijn meer van die eetcafé-types. Maar duurder wordt het wel. Een jaar geleden at je een varkenshaassie voor vijfentwintig gulden, nu kost-ie vijftien euro. Een biertje kost twee euro, terwijl dat drieënhalve gulden kostte.''

Ad (62) en Corry (61) van den Bogaart, gepensioneerd timmerman en huisvrouw uit Breda

Ad: ,,Alles is duurder geworden, echt alles. Als je in een restaurant een kopje koffie bestelt, ben je zo tweeënhalve euro kwijt.

Corry: ,,We gaan straks koffie drinken in de Hema. Da's goedkoper, maar net zo gezellig.''

Ad: ,,Je kunt er ook lekker eten. We zijn een dagje uit, dus nemen we het ervan.''

Corry: ,,We gaan niet op vakantie, maar we maken gezellige uitstapjes. Zo duur hoeft dat niet te zijn. We hebben een voordeelurenkaart. En omdat we ouder zijn dan zestig hebben we zeven dagen gratis reizen.''

Ad: ,,Ik let wel goed op voordat ik wat uitgeef. Ik reken een bedrag in euro's eerst om naar guldens. Dan besluit ik pas of ik het koop.''

Corry: ,,We hebben eigenlijk nooit geld over de balk gesmeten.''

Ad: ,,Wij zijn net na de oorlog opgegroeid. Dat was echt een andere tijd hoor. Dan leer je wel zuinig doen.''

Niels van Manen (21), vierdejaars student geschiedenis uit Amsterdam

,,Ik vond geschiedenis gewoon een leuke studie. Daarom ben ik het gaan studeren. Ik heb me nooit druk gemaakt om een baan. Ik dacht, dat zie ik dan wel weer. Maar door alle berichten over recessie en toenemende werkloosheid in de kranten en uit de politiek, ben ik nu wel iets minder positief. Daarom ben ik nu op weg naar de studieadviseur. Ik ga overleggen welke vakken ik in het laatste jaar kan volgen om mijn perspectieven op de arbeidsmarkt te vergroten.

Studenten hebben altijd weinig geld, ik ben gewend om goedkoop te leven. Ik koop mijn kleren bij Hennes & Mauritz, ik doe boodschappen bij Dirk van de Broek en als ik met een paar vrienden uitga, maken we van te voren een potje. Op is op, ik ga niet meer pinnen. Ik heb net een half jaar in Engeland gestudeerd. Het leven is daar, denk ik, anderhalf keer zo duur als in Nederland. Ik heb veel te veel geld uitgegeven. Dus voor mij vallen de prijzen in Nederland eigenlijk nog wel mee.''