`Een louter parlementaire democratie is primitief'

De vakbeweging is sinds de verkiezingen in het defensief gedrongen. Het kabinet legt het SER-advies over de WAO naast zich neer, de werkgevers twijfelen aan de representativiteit van de bonden. `Als het matten wordt, zijn wij dan de beste vechtersbazen?'

Voorzitter Lodewijk de Waal van vakcentrale FNV verfoeit het `theemutsenbeleid' van de nieuwe regering – het idee van Fortuyn dat moeders 's middags weer met de theepot thuis moeten zitten. Dat ziet hij terug in het nieuwe regeerakkoord, waarin bijvoorbeeld de herintreedsterregeling is geschrapt, en de partnertoets voor de WAO juist overeind is gebleven. Door de partnertoets krijgen gedeeltelijk arbeidsongeschikten – vaak vrouwen – geen uitkering als hun partner een inkomen heeft. De Waal: ,,Het beleid van deze regering is gericht op: terug naar het dorp en de kostwinnersgedachte. Juist op het gebied van arbeid en zorg vrees ik dat er de komende jaren weinig zal gebeuren. Dat is maatschappelijk een stap achteruit. En eigenlijk vind ik een leuke baan en een leuk leven belangrijker dan de loonontwikkeling.''

U heeft het nieuwe kabinet de oorlog verklaard, onder meer omdat het het SER-advies over de WAO niet onverkort wil overnemen. Daarmee verzet u zich tegen het primaat van de politiek. Waarom?

,,Ik geloof in het primaat van de politiek, dat heb ik nooit bestreden. Maar het is dom als de politiek geen rekening houdt met organisaties als de onze, die burgers vertegenwoordigen. Als alleen het parlement bepalend is, vind ik dat een primitieve democratie.

,,Zolang een wet er niet is, proberen wij de besluitvorming te beïnvloeden. Zodra het besluit is genomen, gaan we niet meer dwarsliggen. Maar als je de WAO-kwestie, die zich binnen bedrijven afspeelt, behandelt op een manier die werkgevers en werknemers niet zien zitten, is dat onverstandig. Het kabinet heeft nu één element uit het SER-advies genomen. Werkgevers moeten vanaf januari het loon in het tweede ziektejaar doorbetalen. Ongelooflijk dom, hiermee legt de regering een bom onder het CAO-overleg, want wij eisen aanvulling tot 100 procent. Zo jaag je de loonkosten enorm op.''

Op een ander punt lijkt de regering u tegemoet te komen. Deze week kondigde het kabinet aan dat de WW-premies verlaagd kunnen worden in ruil voor loonmatiging. Is dat voor u bespreekbaar?

,,Van die premieverlaging voor werknemers kun je net twee cd's kopen van Arcade, het voormalige bedrijf van minister Heinsbroek, dus dat is niks. Het is bovendien ons eigen, te veel betaalde geld. Daar krijgen we nu een beetje van terug, maar met voorwaarden! Het betekent bovendien dat de koppeling van uitkeringen aan het minimumloon teniet wordt gedaan: alleen werkenden krijgen geld terug, uitkeringsgerechtigden niet.

,,Daarbij hebben we een conflict met de regering omdat ze het SER-advies over de WAO naast zich neerlegt, de mogelijkheden voor pensioensparen verkleint, het spaarloon en de Melkertbanen afschaft. Door het wegvallen van allerlei subsidieregelingen verliezen we 30.000 banen. Een verantwoorde loonontwikkeling is altijd bespreekbaar, als die ten gunste komt van de werkgelegenheid. Een lagere WW-premie is dan niet voldoende. Laat het kabinet eerst maar waakzamer zijn wat betreft de inflatie, want die bemoeilijkt de loonmatiging. De prijsstijgingen bedragen dit jaar 3,5 procent, die verwerken we pas het komende jaar in onze looneis, wij rekenen altijd achteraf af. Het kabinet stelt dat de ambtenaren 2,5 procent loonsverhoging krijgen, dat is in koopkracht een achteruitgang. Als ze denken dat die 2,5 procent de uitkomst van de onderhandelingen is, dan wordt het hommeles.''

Wat is er voor de vakbeweging veranderd sinds de verkiezingen?

,,Het is een periode van heroriëntatie na de omslag in de economie en na dat merkwaardige, paarse experiment, waar iedereen aanvankelijk raar tegenaan keek, maar dat uiteindelijk bleek mee te vallen. Toen ik na deze verkiezingen het slagveld overzag, was mijn zorg dat de werkgevers meer zouden opschuiven richting kabinet en dat ze de politiek zonder ons zouden beïnvloeden.

,,Langzamerhand zie ik dat inderdaad gebeuren. Ik denk dat er minder deals met de werkgevers tot stand zullen komen, omdat de nieuwe regering weinig aan wetgeving zal doen. En juist onder druk van dreigende wetgeving kwamen afspraken tussen werkgevers en werknemers tot stand. Werkgevers houden niet van wetten, ze regelen het liever zelf. Wij ook, omdat wij geen belang hebben bij een minimalistische wet waar geen draagvlak voor is. Die gaan de werkgevers dan saboteren.''

Wat zijn thema's waarvan u denkt dat die onder de nieuwe regering van de agenda verdwijnen?

,,Over kinderopvang zitten nog wetsvoorstellen in de pijplijn waarvoor ik het ergste vrees. Waar het gaat om de combinatie van arbeid en zorg stuiten alle voorstellen op verzet bij de werkgevers. Zondagsrust, niet-roken op het werk, daar was VNO-NCW niet blij mee. Ze waren boos, omdat we voor die thema's het primaat bij de politiek hadden gelegd.''

De FNV heeft zich in het recente verleden in nogal wat politieke besluiten gemengd: de aanschaf van de Joint Strike Fighter, het socialezekerheidsstelsel, het milieu. Rekent u al die thema's tot de kernactiviteiten van de vakbond?

,,Alles wat betrekking heeft op arbeid en inkomen is onze kernactiviteit. De vraag óf er een straaljager komt is een politieke, de vraag welke het wordt is er ook een voor ons. We hebben leden bij Stork en bij de bond aangesloten piloten die in die straaljagers moeten vliegen, die hebben daar een opvatting over. Het gaat dus over hun arbeidsvoorwaarden.

,,We houden ons meer aan onze core business dan in het verleden, toen we ook nog uitspraken deden over kruisraketten en abortus. De Spaanse vakbond doet uitspraken over een inval in Irak, wij niet. Maar als je je met arbeid en inkomen bezighoudt, kun je niet om het milieuprobleem heen. En als Schiphol wil privatiseren, vinden wij daar iets van omdat we leden hebben die er werken. Die zijn bang dat een privaat Schiphol in het buitenland gaat investeren en dat zij dan hun baan kwijtraken. Anderen vonden privatisering juist gunstig voor de werkgelegenheid. Uiteindelijk waren wij voor privatisering maar onder voorwaarden.''

Uitkeringsgerechtigden hebben belang bij een laagdrempelige WAO en een hoge uitkering. Dat conflicteert met de belangen van werknemers, die daarvoor betalen. Is het daarom niet onlogisch dat u zich als vakbond met het WAO-stelsel bemoeit?

,,Individuele belangen van werkenden en uitkeringsgerechtigden kunnen inderdaad op korte termijn conflicteren, maar we zijn tegen een aparte bond voor WAO-ers en WW-ers. We willen werkenden en niet-werkenden integreren. Inactieven hebben bij ons zelfs relatief veel invloed, omdat ze vaker dan werkenden kaderlid zijn.

,,Toch zie ik geen probleem met onze bemoeienis bij het WAO-debat. Het is niet onze filosofie dat het in het belang van werknemers is om een arbeidsloos inkomen te verwerven.''

Heeft de vakbeweging zich in het verleden niet te lankmoedig opgesteld inzake de WAO?

,,We hebben in een zekere periode onvoldoende oog gehad voor de lopende band die automatisch richting WAO liep, daardoor droegen we mede verantwoordelijkheid voor de hoge instroom. Maar de laatste acht jaar, sinds de sociale partners geen zitting meer hebben in de bedrijfsverenigingen die de uitkeringen verstrekten, is dat niet meer het geval. In die periode heeft de politiek het zelf gedaan, en is het me niet opgevallen dat het met de instroom in de WAO beter is gegaan. Wel vind ik dat we als vakbeweging meer aan preventie hadden kunnen doen. Daar zetten we nu alsnog op in.''

De werkgevers verwijten u dat de vakbeweging niet representatief is voor de werknemers, omdat maar 27 procent van hen lid is van de vakbond. Ondernemersvereniging VNO-NCW overweegt zelfs CAO's te sluiten met ondernemingsraden in plaats van vakbonden. Wat vindt u daarvan?

,,Ik heb er hartelijk om gelachen toen ik het hoorde, op een terrasje in Portugal. Dat gaat niet gebeuren, omdat de werkgevers dat zelf niet willen. Ik heb jaren geleden al voorgesteld dat ondernemingsraden een grotere rol zouden spelen in de CAO-onderhandelingen. De individuele werkgevers wilden dat niet, onder meer omdat ze vonden dat daar niet genoeg expertise was. En daarbij: als ze weigeren met ons te onderhandelen, komen we toch langs om trammelant te maken. VNO-NCW kan ons nu eenmaal niet opheffen.

,,En wat de representativiteit betreft: wij hebben het mandaat van onze leden, dat zijn er 1,25 miljoen. Daarnaast weten we uit onderzoek dat 80 procent van de werknemers onze mening deelt. Klaarblijkelijk wil niet iedereen ervoor betalen. Kiezen is gratis, het lidmaatschap van de vakbond niet.''

Waarom zouden mensen eigenlijk lid worden van een vakbond? Is dat protectionisme nog nodig in deze tijd van mondige werknemers?

,,Mensen worden lid vanuit de gedachte dat je samen meer bereikt dan alleen, solidariteit uit welbegrepen eigenbelang. Maar ook omdat ze weten dat er een bond achter hen staat als ze zelf een probleem hebben. In veel bedrijfstakken zijn er nog steeds sterk hiërarchische verhoudingen en is de baas echt de baas. Zelfs in een moderne bedrijfstak als de ICT, willen de werknemers nu het slechter gaat toch graag de vakbond erbij betrekken.''

Wat gaat u doen aan de afkalvende organisatiegraad? Gaat u proberen leden te werven?

,,Ja, we denken na over ons imago, onze producten en de prijs. We overwegen bijvoorbeeld om een basiscontributie te vragen en bepaalde diensten tegen het profijtbeginsel aan te bieden. Zo vullen we voor 200.000 leden de belastingformulieren in. Gratis. We vragen ons af of we daar 5 euro voor kunnen vragen. Voor sommige leden is dat vloeken in de kerk, omdat het strijdig is met de solidariteitsgedachte.

Bij Bondgenoten kost een lid de bond meer dan het opbrengt, waardoor de bond in financiële problemen is geraakt. Wat is daar fout gegaan?

,,Voor een gezonde vakbond moet je de tering naar de nering zetten. Bondgenoten komt voort uit een fusie van vier bonden. Dat idee was goed, maar de uitwerking niet. Ze hebben veel geïnvesteerd in nieuwe dingen die niet altijd een succes waren, het miegelde er van de projecten. En ze hebben overschat wat ze als bestuursleden zelf konden doen, maar wat ze eigenlijk aan een manager hadden moeten overlaten.''

Wat wordt nu uw strategie naar de politiek en de werkgevers?

,,We gaan een nieuwe periode in, we zijn helaas in een defensieve rol gedrukt. Maar het is moeilijk te overzien of we weer teruggaan naar de radicale vakbeweging zoals in de jaren zeventig, toen in het vakbondsblad het akkoord van Wassenaar, tussen werkgevers en werknemers, voor rotte vis werd uitgemaakt. We zijn nu achter de schermen het gesprek met het kabinet aan het voorbereiden, op 12 september, waar we al onze grieven aan de orde zullen stellen. Dan moet duidelijk worden welke kant we op gaan, linksom of rechtsom. Met andere woorden, is er zaken met ze te doen en polderen we door, of niet? In het laatste geval moeten we de barricades op.''

Houdt u van macht?

,,Ik houd van invloed, ja. Macht hebben we niet echt, die ligt bij de wettenmakers. Invloed hebben we wel, dat is terecht. Wat wel eens opkomt: stel dat je geheel andere verhoudingen krijgt in de polder. Stel, het wordt matten. Zijn wij dan de beste vechtersbazen? Of zijn we te redelijk? Dat vragen we ons in het bestuur wel eens af. Het lijkt mij te doen, maar ik weet niet hoe het loopt.''