Duitse Belgen zijn de enige echte

Vier keer wisselden de bewoners van de Duits-Belgische grensstreek de afgelopen eeuw van nationaliteit. In België voelen ze zich helemaal thuis, maar het Waalse gezag bevalt steeds slechter.

Bij de kiosk in het centrum van Eupen liggen Duitse bladen als Der Spiegel en Focus prominent uitgestald. Ook de Aachener Zeitung is verkrijgbaar. En het regionale dagblad Grenz-Echo. Op de Marktplatz drinken Nederlandse motortoeristen Eupener Bier, dat op reclameborden geheel naar Duits gebruik als frisch und rein wordt aangeprezen. ,,Ik voel me een Duitstalige Belg en zeker geen Duitse'', zegt krantenverkoopster Andrea Niessen beslist. ,,Een Vlaming zegt toch ook niet dat ie Hollander is.''

De laatste eeuw wisselden de bewoners van deze grensstreek vier keer van nationaliteit. In de Eerste Wereldoorlog was het gebied Duits. Bij het verdrag van Versailles kwam het bij België, maar de bevolking was verdeeld in pro-Belgisch en pro-Duits. In de Tweede Wereldoorlog werd de regio geannexeerd, duizenden jonge mannen sneuvelden als Wehrmacht-soldaat aan het front.

De oorlogsperiode speelt in Ost-Belgien nu geen rol meer, al krijgt zij op school bij geschiedenisles extra aandacht. Maar de kwestie over de identiteit van de 70.000 Belgen in het grensgebied met Duitsland is weer actueel door uitlatingen van minister-president Karl-Heinz Lambertz van de Deutschsprachige Gemeinschaft. De 50-jarige sociaal-democraat stelde onlangs zelfs een referendum voor. Zijn regering stuurde ook alle inwoners een sticker `DG' om achterop de auto te plakken.

Het is al weken een komen en gaan van verslaggevers in het bescheiden Eupense regeringsgebouw. Naast vlaggen van Europa, België en Wallonië wappert het lokale wapen. Zetelt in het hart van Europa een separatist? De minister-president stelt ieder gerust. ,,Ons hoogwaardige autonomie-statuut was zonder de Belgische federalisering ondenkbaar geweest'', zegt hij. ,,Daarom hebben we niet alleen wegens onze gevoelens, maar ook wegens onze belangen veel reden te zeggen dat we ons land België liefhebben.'' Niet voor niets worden Duitstaligen wel schertsend `de enige echte Belgen' genoemd.

De Duitstaligen hebben geen probleem met de Belgische federale regering, maar wel met de Waalse regionale regering. Aan verschil in politieke kleur ligt het niet, want alle regeringen zijn paars-groen. Volgens de grondwet hoort de Duitstalige Gemeenschap (9 gemeenten, 854 vierkante kilometer) bij de deelstaat Wallonië.

Bij de eerste Belgische staatshervorming in 1971 werden Duitstaligen bevoegd voor culturele aangelegenheden. Drie jaar later volgden verkiezingen voor een eigen parlement. Er kwamen bevoegdheden voor onderwijs, monumentenzorg en werkgelegenheid bij. Ook kan de Duitstalige Gemeenschap internationale akkoorden sluiten.

De grondwet van 1983 voorziet erin dat Wallonië meer bevoegdheden kan overdragen. De Rat der Deutschsprachigen Gemeinschaft, het 25 leden tellende parlement, maakt hiervan gebruik. Minister-president Lambertz, als jurist ooit Waals ambtenaar, spreekt van ,,logische, op maat gesneden opbouw van onze autonomie''. Het parlement vroeg in mei nieuwe bevoegdheden: gemeenten, ruimtelijke ordening, volkshuisvesting, wegen en landbouw. Alleen al aan vertalingen Frans-Duits bespaart dat veel tijd en geld. De oppositie van christen-democraten en een kleine regionale partij stemde ook in.

In de parlementsresolutie wordt gezinspeeld op de mogelijkheid dat de Duitstalige Gemeenschap op termijn de status van vierde Belgische deelstaat krijgt naast Vlaanderen, Wallonië en Brussel. Juist dit zette kwaad bloed bij de Waalse regering. Maar volgens parlementsvoorzitter Fred Evers, een liberale veteraan, reageerde het parlement slechts op de vraag van de Waalse minister-president Jean-Claude van Cauwenberghe. ,,Vorig jaar spraken we met de Walen over meer autonomie. Hij wilde weten wat ons einddoel is.''

In juli laaide het conflict op na uitlatingen door Van Cauwenberghe bij het periodieke overleg van Waalse en Duitstalige parlementariërs. De Waalse minister-president zei dat hij inwoners van het grensgebied als ,,Duitstalige Walen'' beschouwt. Dat past in de graag door Waalse politici verkondigde opvatting dat iedereen die leeft in Wallonië – een regio met een historie van immigratie – ongeacht ras, taal of godsdienst Waal is. Voor de Duitstalige minister-president Lambertz reden temeer het lokale parlement een referendum te vragen, dat overigens tot niets verplicht.

Volgens Lambertz kan de definitie van zijn collega Van Cauwenberghe alleen slaan op gelijke rechten voor alle Waalse `burgers', waartoe volgens de huidige wet ook Duitstaligen behoren. ,,Maar wanneer politici in Wallonië spreken over de Waalse identiteit, leggen ze zelf altijd een verband met taal, cultuur en geschiedenis'', zegt Lambertz. ,,En die zijn niet dezelfde voor de Duitstaligen die hier wonen.''

Toch wil Lambertz geen eng nationalisme: ,,De ligging van onze regio tussen Nederland, Duitsland, Luxemburg en Frankrijk is ook een component van onze identiteit. We praktiseren hier het veelvormige Europa.'' De Duitstaligen hebben er ook welvaart aan te danken. De internationale bedrijvigheid in deze strategisch gelegen Euregio, waartoe ook Maastricht, Luik en Aken behoren, is groot. Volgens sommigen de reden dat het armere Wallonië de Duitstalige Gemeenschap niet kwijt wil.

En het referendum? Volgens parlementsvoorzitter Fred Evers is er geen parlementaire meerderheid voor. ,,Zo'n referendum is ook irrelevant. Want 95 procent van de mensen ziet zich als Duitstalige Belg. Dat hoef ik niet meer te vragen.'' Volgens Evers kan de lokale regering beter snel ingaan op het aanbod van de Waalse regering over meer autonomie te praten. Want vorige week nog dreigde minister-president Van Cauwenberghe vanaf zijn Franse vakantie-adres ,,alles te blokkeren als dit zo doorgaat''.

Lambertz wil alleen een referendum als het parlement unaniem is. ,,Ik heb hard op de tuba geblazen, omdat Duitstaligen bij verdere federalisering van België niet vergeten mogen worden'', zegt hij. Daarom vindt de politicus, die zich graag als intellectueel profileert, alle publiciteit en uitnodigingen ,,fantastisch''. Lambertz: ,,We kunnen onze ervaring als klein gebied inbrengen, al pretendeer ik niet Europa te missioneren.''

De inwoners van Eupen liggen van een referendum niet wakker, al wil volgens hoofdredacteur Heinz Warny van de Grenz-Echo ieder meer autonomie. Weinig automobilisten hebben de `DG'-sticker opgeplakt. Van de drie ministers heeft alleen Lambertz er een op z'n auto, zo meldde de lokale radio vorige week.