Vaders zijn niet heilig

In de nieuwe roman van Connie Palmen, die eind deze maand verschijnt, geven vijf vrouwen hun visie op een allesverwoestende lady-killer. ,,Egocentrische mensen, de sloeries, de secreten, die zijn aantrekkelijk.'

Uitgeput is ze, na vier jaar intensief schrijven aan haar nieuwe roman Geheel de uwe. En toch is er niets heerlijkers dan dat. In een biografie over Iris Murdoch las ze dat die altijd lang bezig was met het einde van een boek; niet omdat ze daar moeite mee had, maar omdat ze tegelijkertijd het begin van een nieuw boek bedacht. Ze was bang voor de leegte tussen twee boeken in. Daar kan ze zich wel iets bij voorstellen. Schrijven is alles.

Vier jaar na I.M. publiceert Connie Palmen (1955) Geheel de uwe, een ambitieuze, veelomvattende roman die veel, zo niet alles te maken heeft met I.M. Was I.M. het autobiografische relaas van de jaren met haar grote liefde, de journalist Ischa Meijer, tot aan diens dood, dan is Geheel de uwe de geabstraheerde, geobjectiveerde, beredeneerde versie daarvan. Het stelt de vraag van het hoe en waarom van verwoestende verleidelijkheid, van het drama van de afhankelijkheid; de roman gaat over liefde als alles absorberende obsessie, over verslinden en verslonden worden. ,,I.M. kon je lezen als een road novel', zegt Palmen, ,,er wordt in gereisd, mensen zijn in beweging, gaan van de ene naar de andere plek. In Geheel de uwe is alles stil gezet. Dat is inherent aan het genre van de biografie, de dood heeft een punt gezet achter een leven. Ik zie het als een schaduwboek van I.M., het is de andere kant van de medaille.'

Salomon Schwartz, de hoofdpersoon uit Geheel de uwe, is journalist, toneelcriticus, columnist, hoerenloper en, vooral, Don Juan. Hij is geestig, charmant, intelligent, erudiet, maar ook leugenachtig, wispelturig, ongeduldig en overspelig. Hij wordt snel verliefd, verleidt menige vrouw in een handomdraai, trekt soms bij een vrouw in, bezorgt haar de tijd van haar leven en verlaat haar weer na een paar maanden, vaak van de ene op de andere dag, zonder enig schuldgevoel. Hoe wordt iemand zo'n verwoestende verleider aan wie niemand – man noch vrouw – weerstand kan bieden, vraagt Palmen zich af. En ook: wat voor vrouwen zijn dat, die zich met huid en haar overleveren aan hun passie en daaraan bijkans ten onder gaan?

Psychoanalyse

Om die vragen uit verschillende invalshoeken te bekijken, laat ze, in vier hoofdstukken, in essay-, dialoog- en monoloogvorm, steeds vijf vrouwen aan het woord: een psychiater, een actrice, een non, een hoer en een biografe. En passant kraakt ze menige andere noot: moreel, maatschappelijk filosofisch en religieus, waarbij ze de psychoanalyse niet schuwt: ,,Het is soms lekker om bot te zijn'. Als je dat later weer bij moet stellen, dan moet dat maar. Palmen: ,,Egocentrische mensen, mensen die vijanden durven maken, de sloeries, de secreten – die zijn aantrekkelijk. Niet de arme sloebers die alles voor iedereen over hebben en de goeiigheid zelf zijn. De verleidelijkheid van de ander komt niet voort uit het delen van een geluk, maar uit het delen van een verdriet. Je valt op iemand omdat je iemands pijn herkent en de manier bewondert waarop hij daarmee omgaat. Zelf heb je misschien een sociaal, altruïstisch, toegewijd gedrag ontwikkeld en dan zie je hoe leuk zo'n egocentrische klootzak leeft. Je deelt dezelfde pijn en vertoont toch een heel andere vorm van gedrag.'

De pijn van Salomon Schwartz komt voort uit het feit dat zijn ouders hem, nadat zij het concentratiekamp hadden overleefd, om onbegrijpelijke redenen, verstootten – een raadsel en een verdriet waarmee hij nooit heeft leren leven. Het dreef hem ertoe onophoudelijk en met grote volharding de openbaarheid te zoeken en een publiek persoon te worden: het drama van de theatrale persoonlijkheid noemt Palmen het in haar boek. Palmen: ,,Als de liefde van een kind voor zijn ouders ontkend wordt, raakt het geanonimiseerd. Je bent niet echt gezien, je wordt anoniem. Dan ga je het omkeren, een ander middel zoeken, je gaat jezelf op een andere manier uiten. Ik denk dat daar een voedingsbodem ligt voor alle alsof-beroepen, beroepen waarin iemand een rol speelt, of dat nu die van acteur of van schrijver is. Je keert het drama van je jeugd om: in plaats van anoniem te zijn, word je openbaar en je maakt daarmee het publiek anoniem. Ik heb veel biografieën van sterren gelezen en de ontkende liefde is een kenmerkend element uit hun jeugd. De schellen vallen je van de ogen als je gaat turven om hoeveel vaderloze kinderen het gaat, om hoeveel bastaarden of kinderen uit gebroken gezinnen met een overbelaste, overbezorgde, nadrukkelijk aanwezige moeder en een onbereikbare vader.'

Niet voor niets heet het laatste deel van haar boek `De verloren vader'. Palmen: ,,Met het verdwijnen van God is niet alleen God verdwenen. In de tweede helft van de twintigste eeuw heeft het vaderlijke principe enorme schade geleden. De oude generatie grote schrijvers - Mulisch, Hermans - heeft als ijkpunt voor goed en kwaad de Tweede Wereldoorlog. Een ijkpunt noem ik een vaderlijk principe. Dat vaderlijke principe heeft onze generatie niet meer: wij zijn opgegroeid met verwoeste vaders op elk terrein. We zijn bijvoorbeeld ingevoerd in het gedachtengoed van Freud: als je het onderbewuste erkent, betekent dat dat jouw geest je een loer kan draaien en dan ben je dus niet meer baas in eigen huis. Wij zijn ingevoerd in de quantummechanica, waardoor we weten dat de natuur niet beantwoordt aan met het oog waarneembare wetten. In zekere zin is mijn generatie in alles tweedehands, het is allemaal ontleend, ons ijkpunt is niet de Tweede Wereldoorlog, maar hoe onze ouders die beleefden. Voor ons bleef het juk van het geluk, de luxe en daarmee de plicht om gelukkig te zijn, om tevreden te zijn. Klagen past ons niet, voor ons valt er niets te lijden.

,,In de jaren zestig verklaarden wij God dood en vergoddelijkten wij de vaders. Daardoor moesten ze wel van hun voetstuk vallen. Vaders zijn niet heilig, het zijn vaders. Ze werken, ze zwoegen, je moet ze niet vergoddelijken, dan vraag je teveel van ze. Dat kunnen ze niet waarmaken.'

En moeders? ,,De moeders van mensen van mijn generatie waren er altijd voor hun kinderen. Met hen hebben de meesten een veel reëlere relatie. De werkende moeders van nu kampen met een gespleten ziel, ze zijn ambivalent, ze moeten schipperen. Ze kunnen zich niet geheel aan iets wijden. Ik wil die verdeeldheid in mijn ziel niet, ik weet dat ik dat niet verdraag. Ik wil iets helemaal of helemaal niet. Dat op een dubbelspoor varen, loyaliteitsconflicten krijgen, dan kan ik mezelf niet aandoen.'

De titel van Palmens boek, Geheel de uwe, verwijst naar t.t. (totus tuus: geheel de uwe), waarmee Salomon Schwartz zijn openbare brieven in de krant ondertekent, maar ook naar de theatrale persoonlijkheid: iemand gedraagt zich alsof hij je volledig is toegewijd, terwijl dat in werkelijkheid niet zo is. Palmen: ,,Het is de paradox van de totale toewijding. Je helemaal wijden aan het schrijven, of aan God, zoals één van mijn personages, levert je afstand op, onbereikbaarheid. Ik ben geheel de uwe opdat ik onbereikbaar ben. Als je onbereikbaar bent voor anderen, als de verhoudingen niet meer reëel zijn, als je afwezig bent, krijg je een idoolstatus – ook al doe je dat waarschijnlijk uit onvermogen. Dat Salomon Schwartz naar de hoeren gaat, is omdat de hoeren hem vrijwaren van de vermenging van seks en liefde: een hoer wil hem niet bezitten. De bron van de volledige toewijding aan het Andere is verscheurdheid, dingen niet kunnen combineren, die andere, `normale' mensen, wel kunnen combineren.'

Scheppen

Eén van de uitspraken van Salomon Schwartz is: `Scheppen is denken en denken is onderscheiden', maar tegelijkertijd botst zijn verlangen zich te onderscheiden met het algemeen menselijke verlangen tot een groep te behoren. ,,Scheppen is het wezen van mijn bestaan', bevestigt Palmen zonder aarzeling, ,,al heb je, op het moment dat je begint te schrijven aan je eerste boek nog niet zo in de gaten dat je er een prijs voor betaalt. Je weet nog niet dat het voortkomt uit een zwakte, uit een tekort, uit een gebrek aan talent. Dat weet ik nu, twaalf jaar later, wel. Mijn tekort is dat ik niet geëquipeerd ben voor een dagelijks bestaan met andere mensen om me heen. Dat betekent niet dat ik een asociaal iemand ben, integendeel, maar ik ben dan gewoon nooit op mijn gemak.'

Ook in algemene zin geldt volgens Palmen dat ,,hoe meer je onderscheid kunt aanbrengen tussen datgene wat niet hetzelfde is, des te meer je in staat bent tot geluk. Onderscheiden is alles. Je moet onderscheid maken tussen echt en fictie, tussen wie je bent als je naar een borrel gaat en wie je bent als je thuis bent.'

Pim Fortuyn

Samenvloeien, versmelten, de symbiose - het is gevaarlijk: ,,Neem Volkert van der G., hij vloeit samen met zijn ideaal en op het moment dat hij vader wordt, dat hij geconfronteerd wordt met de realiteit, gaat het mis. Hij is `indiscreet', ondeelbaar, hij kan geen onderscheid aanbrengen.' Ook Pim Fortuyn had dat probleem, betoogt Palmen. ,,Hij ging ten onder aan zijn onvermogen onderscheid aan te brengen tussen zijn symbolische en zijn echte persoonlijkheid. Als publiek persoon hoor je te weten dat dat `geheel de uwe' schijn is; het betreft je product, je werk, niet jou zelf. We zijn iets kwijtgeraakt en dat is onder meer Fortuyns schuld. Mythen hebben wel degelijk een beschermend karakter. Ik hield van het verhaal over Nederland - solidair, zorgzaam, tolerant - en dat is nu aan diggelen.'

Het is in onze maatschappij steeds moeilijker echt en onecht uit elkaar te houden, vindt Palmen. We zijn geneigd de beelden op televisie voor waar te houden, terwijl we ons zouden moeten realiseren dat het gemanipuleerde of ronduit onechte beelden zijn. Fictie en werkelijkheid, leugen en waarheid lopen steeds meer door elkaar. Palmen: ,,Onze cultuur maakt ons rijp voor irreëel en indiscreet gedrag. Soms hebben mensen niet eens in de gaten dat dingen echt pijnlijk zijn voor een ander. Kinderen die elkaar slaan doen wat ze op de televisie zien en realiseren zich niet dat slaan pijn doet. Ze realiseren zich niet dat dood echt dood is. Ik ben doodsbang voor fanatisme - dat is een ziekelijk exces van het niet reëel zijn.'

Ook in liefdesrelaties wordt de realiteit steeds meer uit het oog verloren, zegt Palmen. Wie uitgaat van het beeld van de liefde dat de televisie verspreidt, komt in de werkelijkheid bedrogen uit. In haar boek maakt één van de hoofdpersonen, de psychiater, studie van de overeenkomsten tussen het vocabulaire van de economie en dat van de psychologie – en er blijken veel termen zowel in het ene als in het andere opgeld te doen. Als de balans van liefdesrelaties in huishoudboekjes zou worden bijgehouden, zou de economie van de verhouding, dankzij een efficiënte kosten-batenanalyse, veel duidelijker worden. De wetten van de `economie van de schuld' zijn immers ook op liefdesrelaties van toepassing. Palmen: ,,Mensen hebben een te romantisch beeld van de liefde, ze hebben veel te hoge verwachtingen van elkaar, dat zie je aan die scheidingscultuur van tegenwoordig. Ik pleit voor ontromantisering van de liefde.'

De roman `Geheel de uwe'verschijnt 29 aug. bij Uitg. Prometheus.384 blz., Prijs €24,95