`Prinses van het gas' komt in Kiev alsnog voor rechter

De Oekraïense openbare aanklager wil een rechtzaak tegen de oppositieleider Joelia Timosjenko openen. Ze zou de staat voor 2,27 miljard dollar hebben opgelicht.

De `prinses van het gas' was niet geamuseerd. Joelia Timosjenko (41), voormalig vice-premier van Oekraïne, was zo aardig de Westerse pers te woord te staan over haar strijd tegen mafiose praktijken. En dan begonnen wij weer over haar verleden. ,,Was u niet de rechterhand van de corrupte premier Pavlo Lazarenko?'', vroeg een journalist. ,,Het is logisch dat Oekraïeners de waarheid niet kennen'', bitste Timosjenko terug. ,,Maar het stelt me teleur dat u gelooft in laster.''

Rond Joelia Timosjenko is het zelden rustig. Gisteren vroeg de openbare aanklager het Oekraïense parlement om toestemming haar te vervolgen. Ze zou de staat voor 2,27 miljard dollar hebben benadeeld en 162 miljoen dollar smeergeld hebben doorgespeeld aan haar mentor, oud-premier Lazarenko. Het blok-Timosjenko voert radicale oppositie tegen president Koetsjma. Dat gaat met bloedvergieten en felle kreten gepaard. Bij de verkiezingen van april belandde ze in het ziekenhuis nadat haar gepantserde Mercedes werd geramd door een Zjigoeli. ,,Een aanslag'', riep ze. Haar aanhoudende slachtofferschap wekt zowel fanatieke loyaliteit als cynisme. `Voel met je hart, denk met je hoofd', was haar verkiezingsslogan. ,,En steel met je handen'', voegde een Oekraiense collega eraan toe.

Westerse bladen als de Economist en Financial Times noemen haar de ijzeren dame van Oekraïne. Ze wordt geprezen om haar hervormingen in de zieke Oekraïense energiesector. Toen president Koetsjma haar vorig jaar ontsloeg en `preventief' liet opsluiten, was het protest in de Westerse hoofdsteden niet van de lucht. Zeker nadat de frêle Timosjenko naar een kliniek werd afgevoerd, tien kilo lichter door een maagzweer, maar met ongebroken wil. ,,Ik breng de president binnen een maand ten val'', riep ze.

Maar Timosjenko werd puissant rijk in het systeem dat ze nu zegt te bestrijden. In Rusland heten de zakentycoons `oligarchen', in Oekraïne spreken ze vaak van `clans': netwerken van zakenlieden, politici en bureaucraten. Met de verkiezing van Leonid Koetsjma, directeur van de grootste raketfabriek ter wereld, kwam in 1994 de Dnjepopetrovsk-clan aan de macht. Dnjepopetrovsk bracht eerder Sovjetleider Leonid Breznjev voort. Timosjenko's vader bekleedde een hoge positie in diens entourage, en zijn netwerk kwam goed van pas toen Timosjenko in 1991 in zaken ging. Ze maakte haar eerste fortuin met piratenvideo's, maar haar doorbraak dankte ze aan Pavlo Lazarenko.

Van tractorbestuurder tot gouverneur van Dnjepopetrovsk: Lazarenko maakte een bliksemcarrière. In 1995 haalde Koetsjma hem naar Kiev, een jaar later was hij al premier. Hij bleek zelfs voor Oekraïense begrippen onverzadigbaar. Er vielen miljarden te verdienen met de import van gas en olie, en in die sector werd Timosjenko zijn zakenpartner. Lazarenko gunde haar Unified Energy Systems (UES) het monopolie op gasleveranties aan solide staatsbedrijven. UES importeerde in zijn eerste jaar al 2,5 miljard dollar gas uit Rusland en Turkmenistan. In eigen land werd voor dat gas betaald in industriële producten tegen kostprijs, die Timosjenko's handelsfirma's exporteerden. De winst verdween.

Een voorbeeld van hoe dat ging. In 1997 leende de Russische gasreus Gazprom 450 miljoen dollar om belastingen te betalen. Dat bedrag ging naar het Russische ministerie van Defensie, die maakte het over naar Timosjenko's UES en die stortte het weer op de rekening van Gazprom als vergoeding voor gasleveranties. In ruil moest UES het Russische leger 450 miljoen aan Oekraïens bouwmateriaal leveren. Dat werd slechts 123 miljoen, de rest verdween. Bij dit rondpompen van dollars krijgen alle betrokken hun deel. Alleen de staat verliest, in dit geval de Russische.

Na de val van de ambitieuze Lazarenko in 1998 smolt UES even snel weg als het was ontstaan. Maar Timosjenko en Lazarenko vochten terug. Ze kochten de politieke partij Hromada en zwoeren Koetsjma ten val te brengen. Die maakte hun snel duidelijk hoe de kaarten waren geschud. Kranten van Hromada werden dichtgespijkerd, er waren bomaanslagen en justitie opende een onderzoek tegen Lazarenko. Na een harde campagne bleef de `centrum-linkse' Hromada in 1998 steken op 22 van de 450 zetels in het parlement.

In december 1998 vluchtte Lazarenko op een Panamees paspoort naar Zwitserland. Daarna regende het in Kiev aanklachten. Lazarenko had als kolchoze-hoofd 1,2 miljoen dollar verduisterd, had zijn tuin ingericht met een half miljoen dollar milieugeld, liet zakenrivalen vermoorden. Begin 1999 werd hij opgepakt toen hij de VS op een vals paspoort binnenkwam. Daar had hij de oude villa van acteur Eddy Murphy gekocht, met 41 kamers en vijf zwembaden. Lazerenko wordt in de VS vervolgd om de 114 miljoen dollar smeergeld die hij buitenlanders zou hebben afgetroggeld.

Timosjenko begreep nu uit welke hoek de wind nu waaide. Begin 1999 richtte ze een nieuwe partij op. `Vaderland' stond vierkant achter president Koetsjma. En zo was ze eind 1999 plots vice-premier en minister van Energie. Waarom? ,,Als minister verloor ik mijn parlementaire onschendbaarheid'', denkt ze. ,,Zo kon de president mij elk moment onderuit halen.''

Media speculeerden dat de president wilde voorkomen dat bepaalde oligarchen in zijn hofhouding te machtig werden. Timosjenko moest hen uit de lucratieve energiesector weren en was daarbij zelf zo gecompromitteerd dat Koetsjma haar elk moment kon laten vallen. Dat gebeurde in januari vorig jaar. Maar inmiddels was Timosjenko de `pin-up van de Oekraïense hervormingen'. Het Westen prees haar. Bij haar aantreden verliep slechts tien procent van de gastransacties in geld en de rest via ruilhandel, bij haar vertrek was dat 50 tot 70 procent. Vijanden zeggen dat ze die statistieken vervalste en haar zakenvrienden begunstigde.

Mensen van het formaat van Timosjenko worden in Oekraïne zelden vervolgd – wie weet wie ze in hun val kunnen meeslepen. President Koetsjma vond het wijzer haar verleden als een zwaard van Damocles boven haar hoofd te laten hangen. Maar wellicht maakt hij zich zorgen over haar vrijage met de communisten, die tot dusver niets van haar moesten weten. Een coalitie van communisten en nationalisten zou hem in het nauw brengen. In dat geval kan Timosjenko beter Lazerenko achterna.