`Gekooide vogels kun je beter doden'

Actrice Gunilla Verbeke neemt het op voor haar Carmen. `Carmen speelt niet met mannen. Ze waarschuwt hen, ze is fair.' Vanavond gaat een nieuwe Carmen in première bij Toneelgroep Amsterdam.

Ze zingt: ,,Liefde is een vogel/ die leeft in vrijheid.'' Gunilla Verbeke's Carmen heeft één ding gemeen met de Carmen uit de opera van Georges Bizet: ze laat zich niet vangen, door geen enkel mens en zeker niet door hebzuchtige kerels.

Daarmee houdt de overeenkomst wel zo'n beetje op. Waar Bizet voor oorstrelende melodieën zorgde, daar experimenteert popcomponist Stef Kamil Carlens (Zita Swoon) met ongepolijste vocalen. En waar Bizets librettisten een krengerig hoofdpersoon op de bühne zetten, daar creëert de jonge schrijver Oscar van Woensel een Carmen met sympathieke trekken. Carlens, Van Woensel en regisseur Ivo van Hove transformeren de ouderwetse opera voor Toneelgroep Amsterdam tot een hippe happening.

Gunilla Verbeke is 28 maar ziet eruit als 18. Smal lichaam, kinderlijk grote ogen en lang zwart haar. ,,Het is voor deze rol geverfd'', zegt de Vlaamse actrice. Niet dat het zigeunerdom van haar personage zo'n enorme rol speelt, maar uitheems moet zij er toch wel uitzien. Carmen is een buitenbeen, een outcast. Dat heeft haar karakter mede gevormd. Ze is welbespraakter dan de anderen, impulsiever en paraat om zichzelf met hand en tand te verdedigen. Er staan twee werelden tegenover elkaar: de wereld van haar minnaar Don José, die carrière wil maken, en de wereld van Carmen en de zigeuners, die bezig zijn met overleven, elke dag opnieuw.''

Het leven van dag tot dag, dat bewondert Verbeke aan Carmen het meest. ,,Gewone mensen leven in het verleden of in de toekomst. Carmen leeft in het nu. Haar vermogen om van het moment te genieten vind ik navolgenswaardig.'' Vanwaar die behoefte om het voor dat loeder van een Carmen op te nemen? Voor iemand die met mannen speelt en hen de vernieling in draait? Gunilla kijkt gekwetst: ,,Ze speelt niet met mannen, geloof me. Ze waarschuwt hen, ze is fair. Dat beeld van Carmen als een mannenverslindend monster dateert uit de negentiende eeuw, toen elke onafhankelijke vrouw nog standaard werd verketterd. Bizet schiet daarin verder door dan Prosper Mérimée, uit wiens novelle hij put. Hij maakt Carmen verdorven door haar te contrasteren met het kuise maagdje Micaëla. In onze voorstelling is voor Micaëla geen plaats, want wij willen dat zwartwit-denken vermijden.''

Heel goed, maar Carmen heeft toch een destructief effect op mannen? ,,Don José gaat te gronde, ja, alleen: zij kan daar weinig aan doen. Ze houdt van hem – totdat hij het haar onmogelijk maakt om door te leven. De destructiviteit zit in hèm. Omdat hij zo ziekelijk jaloers is. Omdat hij haar in een kooitje wil stoppen. En een vogeltje dat niet meer kan vliegen, dat kun je evengoed doodmaken. Wat dan ook gebeurt.''

Ooit studeerde Verbeke Germaanse talen, met als specialisatie theaterwetenschap. ,,Toen merkte ik: ik wil het theater niet bestuderen, ik wil het helpen maken.'' Ze ging naar de Toneelschool Maastricht en viel nog tijdens haar opleiding in voor Camilla Siegertz, die wegens zwangerschap moest afhaken tijdens een Romeo en Julia-tournee bij Het Zuidelijk Toneel. In Antwerpen had Gunilla alleen amateurjeugdtheater gedaan, nu stond zij meteen in de grote zaal, als een fragiele en angstaanjagend jong ogende Julia. Net als bij Carmen nu, voerde ook toen Ivo van Hove de regie. En ook toen bestond er tussen de gelieven een destructieve passie.

Verbeke: ,,Ivo van Hove laat zijn personages altijd balanceren tussen de wens om te sterven en het verlangen om lief te hebben. In Carmen slaat de balans, ondanks het tragische einde, door naar de liefde. Julia kan nog niet liefhebben, Carmen kan dat wel. In die zin worden Van Hoves regies steeds positiever.'' Gunilla Verbeke neuriet een versje uit Carmen, de nieuwe, de oude, het eeuwige verhaal: ,,Ik wil je vasthouden/ ik wil je ruiken/ de bloem/ de liefde/ wij samen.''

`Carmen' van TGA tournee t/m 20 okt. Inl 020-523 7800 of

www.toneelgroepamsterdam.nl