Conflict om nieuwe orthodoxe kerk in Moldavië

Moldavië blijft worstelen met zijn identiteit. De door `Europa' afgedwongen erkenning van een nieuwe orthodoxe kerk is een uitvloeisel van die worsteling.

De Russisch-orthodoxe kerk denkt niet in termen van godsdienstvrijheid, religieuze pluriformiteit of zelfs religieuze coëxistentie, maar in termen van territorium: dit land is van ons orthodoxen, en daar hoort een andere kerk niet thuis. In Rusland leidt dat tot stevige wrijvingen met bijvoorbeeld de katholieke kerk, die wordt verweten zieltjes te winnen in een land waar de katholieken hoegenaamd niets te zoeken hebben. Het is ook de achtergrond van de orthodoxe weigering, de paus toe te staan Rusland te bezoeken.

In Moldavië leidt dat territoriale denken tot problemen. Eind juli werd daar de Bessarabische metropolitische kerk geregistreerd door de regering. Dat deed die regering bepaald niet vrijwillig: ze verloor eind vorig jaar in hoogste beroep een rechtszaak voor het Europese Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg. Sindsdien werd de (communistische) regering in Chi¸­sinau vanuit Europa onder druk gezet. Een verdere weigering de Bessarabische Kerk te registreren zou Moldavië in uiterste instantie zijn lidmaatschap van de Raad van Europa kunnen kosten.

Het probleem: de Bessarabische metropolitische kerk is ondergeschikt aan de Roemeense orthodoxe kerk. Het kerkgenootschap ontleent zijn naam aan de regio Bessarabië, die tot het Hitler-Stalinpact van 1939 bij Roemenië hoorde en waar de huidige republiek Moldavië deel van uitmaakte. Deze Bessarabische kerk werd in 1992 gesticht, vlak nadat Moldavië onafhankelijk was geworden. In Boekarest hield men toen nog rekening met de mogelijke hereniging van Roemenië en Moldavië en zelfs als die er niet zou komen was het toch zinvol de Roemeens sprekende Moldaviërs – een meerderheid – te helpen aan een vanuit Boekarest gestuurd kerkgenootschap.

Dat was – en is nog steeds – zeer tegen het zere been van de Moldavische orthodoxe kerk, die tot dusverre een monopoliepositie had in Moldavië en die ondergeschikt is aan de Russisch-orthodoxe Kerk in Moskou – een erfenis van het Sovjet-verleden. En voor de Moldavische orthodoxe kerk (en de Russisch-orthodoxe kerk, en de Moldavische regering) is de Bessarabische metropolitische kerk simpelweg een zeer onwelkome indringer.

Metropolitiet Vladimir van Chi¸­sinau was er woensdag nog boos over. Die erkenning van de Bessarabische kerk, zei hij, was ,,fout'', omdat ze ,,gelovigen tegen elkaar opzet''. Nog uitgesprokener was zondag metropoliet Kiril van Smolensk en Kaliningrad, die binnen de Russisch-orthodoxe kerk buitenlandse zaken `doet' en die naar Moldavië was gekomen om met collega Vladimir te overleggen. De erkenning van de concurrerende kerk, zei hij, was ,,een politieke actie'' die tot een ,,religieus schisma'' kan leiden. ,,Nu bevindt de ene kerk zich op het grondgebied van de andere'', zo stelde hij met spijt vast.

Hij werd direct terechtgewezen door een aartsbisschop van de Bessarabische kerk, Ioan Ciuntu. Hij telde in zijn reactie, woensdag, gemakshalve twee landen, Roemenië en Moldavië, bij elkaar op, alsof er geen Moldavische natie bestaat (wat nogal wat Roemenen en Moldaviërs trouwens vinden): ,,De Bessarabische metropolitische kerk is de kerk van de hele natie. De Moldavische kerk is de kerk van de Russische diaspora.'' En is het geen goed gebruik, zo voegde Ciuntu daaraan toe, dat ,,bisschoppen van elk volk hun eigen patriarch hebben''?

Wat niet helemaal klopte, want de Moldavische kerk was er tot nu toe niet alleen voor de Russen en Oekraïeners in Moldavië, maar óók voor de Moldavisch (of Roemeens, wat op hetzelfde neerkomt) sprekende orthodoxen.