Onze post-paarse toekomst

Het gaat om kleverige bolletjes cellen en het betreft slechts een enkel zinnetje in het regeerakkoord van het nieuwe kabinet. Maar het is een bevestiging dat de paars-liberale ideologie op meer dan het gebied van vreemdelingen of criminaliteit plaats heeft gemaakt voor de christelijk-conservatieve moraal. Het gaat om menselijke stamcellen, de allereerste cellen die ontstaan na een bevruchting en die het vermogen hebben om zich tot alle verschillende cellen van het menselijk lichaam te ontwikkelen.

Nederland behoorde in de nadagen van het paarse kabinet even tot de internationale voorhoede van de wetgeving op het gebied van stamcellen. Drie weken na de verkiezingen keurde de Eerste Kamer de Embryowet van minister Borst (Volksgezondheid) goed. Deze wet bevat een artikel dat de mogelijkheid biedt om binnen vijf jaar zonder verdere wetswijzigingen in Nederland embryo's voor medische behandelingen te kweken als daarvoor nieuwe wetenschappelijke inzichten bestaan. Hiermee beschikt Nederland over een ontsnappingsclausule tegen de tijd dat het Europese `Verdrag over de rechten van de mens en de biogeneeskunde' van kracht wordt. Dit verdrag bevat een algeheel verbod op de speciale kweek van embryo's – tenzij landen hiervoor wettelijk al een mogelijkheid hebben geopend. In Groot-Brittannië is dit sinds eind 2000 toegestaan, en Nederland zou het tweede Europese land worden.

Bij de speciale kweek van embryo's draait het om zogenoemd therapeutisch klonen: uit de embryo's worden de stamcellen gehaald die gebruikt kunnen worden voor gentherapie. Het bijzondere hieraan is dat de stamcellen van de patiënt zelf afkomstig zijn, en zonder afweerverschijnselen gebruikt kunnen worden voor regeneratieve medische behandelingen. Dit heeft niets te maken met reproductief klonen, waarbij het de bedoeling is een nieuw mens te maken dat identiek is aan de donor van de celkern. Mensen klonen is in Nederland en vrijwel alle landen ter wereld expliciet verboden. Al doken er twee weken geleden weer geruchten op dat (dit keer in Zuid-Korea) sprake zou zijn van een mensenlijk kloonexperiment.

Het regeerakkoord van CDA, LPF en VVD heeft een streep getrokken door de opening die de Embryowet bood. ,,Het kabinet zal geen gebruik maken van de mogelijkheid het verbod op te heffen op het speciaal tot stand brengen en gebruiken van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek en andere doeleinden dan het tot stand brengen van zwangerschap.'' Zogenoemde rest-embryo's die overblijven na vruchtbaarheidsbehandelingen (IVF), mogen wel voor onderzoek gebruikt worden, maar speciale embryo's mogen hiervoor niet worden gekweekt. Wetenschappelijke medewerkers die werken met stamcellen zoals bij het Hubrecht Laboratorium in Utrecht, zijn opgetogen dat ze voortaan onderzoek met IVF-embryo's uit Nederland kunnen doen en die niet uit Australië hoeven te importeren. Maar therapeutisch klonen is, althans voor de duur van dit kabinet, van de baan. En daarmee ook de mogelijkheid om op basis van gentherapie nieuwe behandelingen te ontwikkelen voor hart- en vaatziekten, suikerziekte, Parkinson, multiple sclerose of de ziekte van Crohn.

In de Europese Unie hebben de meningsverschillen over stamcelonderzoek tot een patstelling geleid. De EU heeft geen bevoegdheid over bio-medisch onderzoek of ethische kwesties. Dat zijn zaken voor de nationale overheden. Maar de EU beheert een aanzienlijk budget voor wetenschappelijk onderzoek, waarover de lidstaten wél overeenstemming moeten bereiken. De goedkeuring van het Kaderplan van 17,5 miljard euro voor de komende vier jaar liep vast op verzet tegen de subsidies voor embryonaal stamcelonderzoek.

Onlangs heeft Denemarken, de halfjaarlijkse voorzitter van de EU, besloten de controversiële onderzoekssubsidies naar geaborteerde en IVF-embryo's uit het pakket te tillen. Zo kan op 1 januari het Kaderprogramma van start gaan. Ondertussen zal vóór het einde van volgend jaar gezocht worden naar een gemeenschappelijk Europees standpunt inzake bio-medische kwesties.

Dat wordt lastig, want de EU is diepgaand verdeeld over stamcellen en therapeutisch klonen. Groot-Brittannië, Zweden, Finland en Nederland vormen de liberale vleugel. Oostenrijk, Duitsland, Italië, Ierland en Spanje zijn voorstanders van een restrictief beleid. Vooral Duitsland en Oostenrijk zijn rabiaat tegen. In Brussel wordt gezegd dat de katholieke kerk zich actief met de lobby tegen therapeutisch klonen bemoeit. Nederland is met het nieuwe regeerakkoord opgeschoven van het liberale kamp naar een middenpositie.

Overigens legt de EU in de discussies over stamcellen een bewonderenswaardige activiteit aan de dag. Een speciale Europese Groep over Ethische kwesties in wetenschap en nieuwe technologieën houdt zich onder meer bezig met stamcellen en de octrooieerbaarheid van menselijke cellen. In de Verenigde Staten heeft de Universiteit van Missouri vorig jaar april een octrooi (patent 6.211.429) gekregen op een techniek voor het klonen van mensen. In de EU bevat Richtlijn 98/44 die de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen regelt, een bepaling die het klonen van mensen onmogelijk maakt. Nederland heeft, ironisch genoeg, deze richtlijn nog steeds niet in de nationale wetgeving overgenomen, omdat een meerderheid van de Tweede Kamer zich verzet tegen octrooien op biotechnologische vindingen.

In het kabinet is een staatssecretaris speciaal belast met medisch-ethische vraagstukken. Dit belooft de komende jaren het gebied van verhitte politieke strijd te worden. In de Verenigde Staten met zijn krachtige anti-abortuslobby is dat al jaren het geval, maar in de Europese Unie en Nederland staat dat ook te gebeuren. Aanbevolen lectuur voor staatssecretaris Ross-van Dorp (CDA): het boek van Francis Fukuyama, Our post human future, waarin de maatschappelijke betekenis van de biotechnologische toekomst wordt verkend.

rjanssen@nrc.nl