Geloof in de markt daalt als wereldproblemen groeien

Op de top in Johannesburg zal volgende week ook de duurzaamheid worden getest van het geloof dat de markt altijd uitkomst biedt.

Stel, er leven over dertig jaar twee milard mensen meer dan nu. En nog eens twintig jaar later is de wereldbevolking toegenomen met nog eens een miljard, tot negen miljard mensen. Stel daarbij dat deze bevolkingstoename zich vrijwel geheel afspeelt in ontwikkelingslanden en landen in de overgang naar een industriële samenleving. En dat de bevolkingsgroei zich bijna exclusief afspeelt in de steden. Ga er ook van uit dat rond het jaar 2050 de omvang van de wereldeconomie is verviervoudigd ten opzichte van nu, op basis van een jaarlijks volumegroei van de economie van tegen de drie procent.

Zo'n perspectief mag ver weg lijken, de Wereldbank neemt het in zijn jaarlijkse World Development Report dat gisteren werd gepubliceerd, als uitgangspunt om te onderstrepen hoe formidabel de druk op de natuurlijke hulpbronnen en het milieu de komende decennia wordt. Aan de vooravond van de top van de Verenigde Naties over duurzame ontwikkeling, in Johannesburg volgende week, neemt het instituut daarmee alvast een voorschot op de onderwerpen die daar op de agenda staan. Wie de ontwikkelingen van de afgelopen decennia extrapoleert, ziet de pijnpunten vanzelf.

Relatief succes is geboekt op sociaal gebied: in de laatste dertig jaar is kindersterfte in landen met lage en middeninkomens gehalveerd, en is het analfabetisme wereldwijd teruggebracht van de helft tot een kwart van de bevolking. Het aantal mensen dat moet rondkomen van minder dan een dollar koopkracht per dag is de laatste twintig jaar met 200 miljoen teruggelopen, tot 1,2 miljard – bij een snel stijgende bevolking. De Wereldbank signaleert ook succes in de strijd tegen zure regen, en tegen de afbraak van de ozonlaag en stelt dat de meeste landen nu lood in brandstoffen hebben verboden.

Daartegenover staat een waslijst van verslechteringen, vooral op ecologisch gebied. Een kleine greep: tweederde van alle visgronden staat op het punt overbevist te worden of wordt dat al. Eenderde van de biodiversiteit is teruggedrongen in een gebied van nog maar 1,4 procent van het aardoppervlak. Betrouwbaar zoetwater is al voor een miljard mensen onbereikbaar en de kustgebieden komen onder een enorme demografische druk: in 2025 leeft tweederde van de wereldbevolking 100 kilometer of minder van zee.

Om ordening aan te brengen in de chaotische agenda van de eerstvolgende decennia vergelijkt de Wereldbank het probleem met wat in de financiële wereld asset management heet: vermogensbeheer. De activa van de wereldgemeenschap, variërend van daadwerkelijke productiemiddelen tot `ecologisch bezit', behoorlijk bestuur, vertrouwen en menselijk kapitaal, moeten worden beheerd en en verdeeld. Zo kan de erfenis voor volgende generaties worden gedefinieerd en bewaard, net zoals ouders dat voor hun eigen kinderen doen.

Daarmee lijkt de Wereldbank het net steeds wijder te werpen dan in de jaren negentig, toen economische overwegingen duidelijker het primaat hadden bij het vormgeven van de strategie van armoedebestrijding en ontwikkeling. De zogenoemde Washington-consenus van de jaren negentig, de fundamentele overtuiging dat de markt voor alles de belangrijkste oplossing biedt, staat over een breed front onder druk. Van de recente lawine aan bedrijfsschandalen en het achteraf bezien zeer speculatieve karakter van de economische hausse van de laatste vijf jaar, tot het blijvend optreden van financiële crises zoals nu in Zuid-Amerika: de tijdgeest is op dit moment niet vriendelijk voor het rauwe kapitalisme.

Het World Development Report raakt aan de ongemakkelijke relatie tussen wereldwijde welvaartsgroei en ecologische druk, maar laat, soms moedwillig, de belangrijkste vragen open. Tot op welk niveau is het streven naar inkomensgelijkheid wenselijk, in dit geval op wereldschaal? Is het op lange termijn gunstig of juist desastreus voor het wereldwijde ecosysteem en het beroep op de natuurlijke hulpbronnen om te streven naar een Westers welvaartspeil voor iedereen? Vergeet volgende week bij `Johannesburg' de praktische discussies niet te volgen, maar let vooral op de ideologische strijd die er onderhuids zal woeden. Die zal de grootste betekenis hebben voor de vraag hoe de wereld er in 2050 daadwerkelijk uit zal zien.