Een omweg over Zwolle

Vijf jaar geleden maakte ik een reis door de Baltische landen. Na terugkeer schreef ik erover in deze rubriek maar vooral over een ontmoeting die ik in Tallinn, hoofdstad van Estland, had gehad met een Estse familie, die dezelfde achternaam draagt als ik. Bewijzen kan ik het niet, maar ik vermoed dat we tot dezelfde stam behoren: de Zweedse minderheid in Estland.

Maar hoe interessant voor mij ook dit was niet het hoogtepunt van mijn Baltische reis. Dat was Riga, hoofdstad van Letland. Een revelatie, die volkomen recht deed aan de reputatie die de stad vroeger had als het Parijs van de Oostzee. Een kleine metropool en zeker een kosmospool.

Architectonisch toont het de sporen van zijn overheersers in opeenvolgende tijdperken: de Duitse Orde, Zweden en daarna de Duitse bourgeoisie die er prominent was. Ook was er ten minste één huis dat zó aan een van de Amsterdamse grachten had kunnen staan. Het was dan ook gebouwd voor een Hollandse koopman. (De Nederlandse handel op de Oostzee was lange tijd belangrijker dan die op de Oost). Merkwaardig genoeg weinig wat herinnerde aan de eerste Russische bezetting, die toch van 1710 tot 1917 heeft geduurd (behalve misschien enkele kazernes).

Maar uniek is Riga door de uitbarsting van Jugendstil die er te vinden is vooral in de wijken die, qua ligging ten opzichte van het centrum, te vergelijken zijn met het Amsterdamse Oud-Zuid. Hier zijn talloze voorbeelden van die stijl in zijn meest exuberante vorm. Brussel en Praag hebben op dit gebied ook veel te tonen, maar in Riga zijn die gebouwen topografisch meer geconcentreerd (de stad is ook kleiner).

Wie die voorbeelden van Jugendstil wil gaan zien, moet dat zeker niet per auto of per bus doen, want dan kan je nauwelijks de hele gevels zien, en juist in de bovenverdiepingen zijn, culminerend aan de top, vaak de fraaiste specimina. Ikzelf bezocht die wijken per fiets en in de vroege ochtend, nog ongestoord door verkeer.

Die gebouwen zijn grotendeels gebouwd voor de Duitse bourgeoisie. De Letse bevolking was in het begin van de 20ste eeuw nog niet welvarend genoeg. Ook de architecten waren veelal niet Lets. De bekendste onder hen was M. Eisenstein, de vader van de beroemde Russische filmer Sergej Eisenstein. Ook nu nog wonen er veel Russen, want de meerderheid in Riga is Russisch restant van de tweede Russische bezetting van 1945 tot 1991. (De Duitse bevolking werd in 1919 `Heim ins Reich' gehaald.)

Riga moet onder Zweeds en tsaristisch bewind een rijke stad zijn geweest. Daar heeft het alle uiterlijkheden van. En blijkbaar mocht onder die vreemde bezetting de cultuur zich vrij ontplooien dat wil zeggen: voornamelijk onder de mensen die er het geld voor hadden. De Letse cultuur stond, als zij het platteland ontgroeid was, nog in haar kinderschoenen. (Het zijn trouwens vooral Duitse predikanten geweest die de Letse taal geboekstaafd hebben.)

Waarom vertel ik dit allemaal? In Zwolle is op het ogenblik in het Stedelijk Museum en in de voormalige Stadshof een tentoonstelling van Letse schilderkunst aan de gang (tot 29 september). Daar wordt een videoband van een half uur vertoond van een documentaire over de Rigase Jugendstil, waarop je de voorbeelden van die kunst van veel dichterbij en veel gedetailleerder kunt bekijken dan met het blote oog mogelijk is.

En de tentoonstelling zelf? Die heet: `Letland verrassende kunst'. Ik heb bezwaar tegen die naam. De kijker maakt zelf wel uit of de vertoonde kunst verrassend is of niet. Ikzelf vond haar niet zo verrassend. In de eerste plaats had ik het museum in Riga zelf bezocht, en vele van de in Zwolle tentoongestelde schilderijen komen, neem ik aan, daarvandaan.

Maar ook voor de niet `ingewijde' bezoeker is die kunst, dunkt me, niet zó verrassend. Zij volgt nogal de algemene trend van de tijd. Er zijn zelfs enkele staaltjes (of liever: reusachtige stalen) van socialistisch realisme onder. Echte meesterstukken heb ik niet kunnen ontdekken. Maar al ben ik kunstliefhebber, ik ben geen kunstkenner. Dus op mijn oordeel moet u niet afgaan. Ga gerust naar Zwolle, maar vooral om die videoband. Vaut le détour.

De Geer

In mijn artikel van 15 augustus schreef ik dat minister-president De Geer er, na zijn beëdiging op 10 augustus 1939, dus drie weken vóór het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog (die toen al dreigend was), door zijn collega's van was weerhouden met vakantie naar het Schwarzwald te gaan.

Jan Kuijk, oud-journalist van Trouw, deelt mij mee dat dit niet juist is. De Geer ging wél naar het Schwarzwald, en zelfs zijn latere opvolger, de militante Gerbrandy, kon zich dit, blijkens een vriendelijk briefje, best voorstellen. Op 22 augustus keerde hij, op verzoek van zijn collega's, echter terug, maar niet naar Den Haag: hij zette zijn vakantie (met een onderbreking van een ministerraadvergadering op 24 augustus) voort in het Velpse hotel Beekhuizen.

In hetzelfde hotel had de predikant-dichter François HaverSchmidt (alias Piet Paaltjens) 69 jaar tevoren zes weken met zijn gezin gelogeerd. Tien dagen vóór zijn vertrek brak, op 19 juli 1870, de Frans-Duitse oorlog uit, maar HaverSchmidt maakt er geen melding van in zijn dagboek op rijm, dat in 1998 door John Jansen van Galen werd uitgegeven. Maar HaverSchmidt was geen minister-president...

De crash van 1929

In de krant van 17 augustus stond een artikel van Menno Tamminga over frappante overeenkomsten tussen de crash op Wall Street in oktober 1929 en de huidige beurskrach. Over dit artikel niets dan goeds, maar er stond een foto bij waarvan het onderschrift, volgens mij, niet juist was.

,,Wallstreet, oktober 1929. Beleggers uitten hun ongenoegen omdat zij in één klap hun geld kwijt waren'', zo luidde het onderschrift. Welnu, ik durf er een eed op te zweren dat, getuige de kleding die de personen op die foto dragen, de overigens aardige foto van op z'n minst tien twintig jaar vóór 1929 dateert. Ook zien die personen er niet als wanhopige beleggers uit. Eerder vrolijk.

Wat stelt de foto dan wèl voor? Er staan ongeveer 25 mannen en jongens op, tegen een achtergrond van wolkenkrabbers. Zeven à acht van hen heffen de hand op met de vingers gespreid. Wie weet wat dat betekent?