De verdachte schoonheid van Leni Riefenstahl

Vandaag wordt ze honderd jaar: Leni Riefenstahl, maakster van omstreden propagandafilms van het nazi-regime. De vrouw zonder wroeging maakte een nieuwe film en kwam opnieuw in opspraak.

Cineaste Lenie Riefenstahl heeft nog altijd het vermogen de Duitse natie in verontwaardiging te laten uitbarsten. In een Duitse talkshow beweerde ze deze maand weer eens dat zij alle zigeuners uit haar film Tiefland later levend terug heeft gezien. De Roma-belangenvereniging `Rom' eiste dat Riefenstahl die bewering terugnam en spande een proces tegen haar aan.

In werkelijkheid – `Rom' heeft gelijk – zijn haast al die zigeuners vermoord. Riefenstahl haalde hen uit concentratiekampen en stuurde ze daar weer naar terug, na hen als figuranten te hebben gebruikt in scènes die exotisch moesten ogen. Ze had hen, zei ze, uitstekend behandeld; zo had ze hen tijdens de draaidagen in mooie hotels laten slapen. Niets van waar, wist een overlevende. Ze zaten 's nachts opgesloten in schuren te vies voor beesten.

Riefenstahl werd vorige week berispt door de rechtbank wegens haar uitspraken en ze sprak haar afschuw uit over de vervolging van de zigeuners door de nazi's. De rel past naadloos in het leven van de controversiële Duitse, die actief bleef als fotograaf en filmmaakster. In de aanloop naar haar honderdste verjaardag, vandaag, halen haar landgenoten haar estheticisme door het slijk. ,,Ze maakt mooi wat lelijk is'', stelt het weekblad Focus. Die Welt noteert: ,,Ze liegt de wereld mooi.'' Ze filmt fabeltjes. En over zichzelf vertelt ze mythes. Bijvoorbeeld dat ze nooit iets van politiek heeft begrepen. Het opinieblad Der Spiegel: ,,Zij stileert zichzelf tot naïef meisje.'' Ondertussen laat Mick Jagger zich door haar op zijn mooist fotograferen en staat Jodie Foster klaar om een fraaie film over Leni te maken.

Weinig vrouwen roepen zoveel bewondering op en zoveel afschuw: niemand blijft onverschillig als het om Riefenstahl gaat. Behalve een icoon van de popcultuur is ze een lichtend voorbeeld voor vernieuwende regisseurs. Ze is een heldin van sterke vrouwen, maar ook een verblinde vereerster van Hitler. Een propagandiste van de nazi's en een keiharde geschiedvervalster.

Omstreden is de honderdjarige al sinds 1935. De Führer bedankte haar zó hartelijk voor de film Triumph des Willens, die zij in opdracht van hem had gemaakt, dat Leni, door emoties overweldigd, het bewustzijn verloor.

Ook het publiek moest bij hetkijken naar haar film door emoties overweldigd worden en het bewustzijn verliezen. Met ongebruikelijke camera-instellingen, ritmische montages en een perfecte constructie verhief Riefenstahl Hitlers Reichsparteitag tot een goddelijke gebeurtenis en het genre van de documentaire tot een grootse kunstvorm. Triumph des Willens was massamanipulatie in haar meest glorieuze vorm en het klopt natuurlijk niet wanneer de regisseuse in interviews volhoudt dat zij alleen maar de werkelijkheid weergaf zoals die was.

Voor de werkelijkheid heeft Riefenstahl zich nooit geïnteresseerd, dat is nou juist het probleem. Niet haar probleem, want zij kent geen problemen, maar dat van haar critici, die Leni's eeuwfeest aangrijpen om zich weer eens druk te maken om haar schoonheidszin. Tussen het uit de jaren veertig daterende Tiefland en Riefenstahls nieuwste film zien de critici weinig verschil. Impressionen unter Wasser ging vorige week op de Duits-Franse cultuurzender Arte in première en ogenschijnlijk is het een braaf product. Een beetje à la de diashow van buurman die trots laat zien hoe moeder de vrouw zwemt temidden van zeebeesten die gewone mensen alleen in de dierentuin kunnen bewonderen. Heel veel shots dus van Leni met gasfles en duikerspak, en om haar heen gestreepte en gestippelde en fluorescerende vissen die elkaar speels achtervolgen of heerlijk met de stroom meedeinen. Pure schoonheid, prachtig gemonteerd: verdacht! Waarom, vraagt de Frankfurter Allgemeine Zeitung zich af, is Riefenstahl lid van Greenpeace. Waarom beweert zij in een voorafje dat zij tegen de vernietiging van de onderwaterwereld protesteert terwijl de film zelf geen enkel stukje aangetast koraalrif laat zien en geen enkele zieke vis.

Dat lijkt sterk op de fascistische verachting van het zwakke en ongezonde, suggereren zowel de Frankfurter als Focus; dat lijkt op de manier waarop de duikster haar leven lang alles wat haar niet aanstond heeft verdrongen, om des te heviger door te gaan met het aanbidden van macht en kracht. Die van haarzelf vooral. Niet iedereen haalt tenslotte de honderd.

Leni Riefenstahl is wat fatsoenlijke Duitsers maar niet mogen zijn: vitaal en zorgeloos en vrij van welk schuldgevoel dan ook ten aanzien van het verleden. Bij het oordeel dat deze critici over haar vellen speelt de afgunst vast ook een rol.