Papieren wapen tegen willekeur

Een Nederlandse gemeentearchivaris maakte een plan voor verbetering van de archivering in Bangladesh. Bijzaak voor een ontwikkelingsland? Of sleutel tot goed bestuur?

Bangladesh, het land van overstromingen, hongersnood, armoede en overbevolking, is gebaat bij een goed archief. ,,Informatie moet rondgaan als bloed in een bloedsomloop''. Dat is de overtuiging van de historicus en gemeentearchivaris Floor Geraedts.

Al jaren is de 52-jarige Geraedts, werkzaam bij de gemeente Leidschendam-Voorburg, actief in Bangladesh om daar de archieven op orde te krijgen in een poging de jonge democratie en de rechtsstaat te versterken. Als vrijwilliger probeert Geraedts de autoriteiten in het land, waar 70 procent van de bevolking analfabeet is, ervan te overtuigen dat ,,een goed functionerend archief de sleutel is tot een goed bestuur en volwaardig burgerschap''.

Het klinkt onwaarschijnlijk in een land waar de grootste problemen van vlees en bloed zijn en niet van papier. Maar zonder boekhouding blijven corrupte ambtenaren oncontroleerbaar. Zolang politieagenten analfabeet zijn, kunnen burgers geen aangifte doen. En zolang werknemers zonder arbeidscontract en -dossier zitten, blijven chefs hen met alle gemak en zonder enige consequentie ontslaan. ,,Vastgelegde bronnen zijn onmisbare informatiedragers in het maatschappelijke leven'', zegt Geraedts, ,,Enerzijds om de rechten van de Bengaalse burger te beschermen en anderzijds om de overheid te controleren.''

In 1995 maakte Geraedts samen met Ratan Lal Chakraborty, hoogleraar moderne Indiase geschiedenis aan de universiteit van Dhaka, een plan om het Bengaalse archiefwezen te verbeteren. Gesteund door de Nederlandse organisatie Kring van Zuid-Hollandse Archivarissen en de Stichting Saamhorigheid Heemstede bezocht Geraedts tal van donkere, vochtige archiefruimten, waar papierwerk tussen ongedierte lag te schimmelen. Zijn project, Bangladesh Archives and Records Management (BARM), droeg de afgelopen jaren bij aan de vorming van verschillende Bengaalse instituten voor informatie- en archiefbeheer, opleidingen tot archiefonderzoek en een herziening van de archiefwet.

Maar de Bengaalse regering toont nauwelijks belangstelling voor de verbetering van archiefwerk. Het gebrek aan belangstelling is misschien niet onbegrijpelijk. ,,Bestuurders en politici zien in het algemeen niet in dat een goed archiefbeheer gebruikt kan worden als wapen tegen willekeur en corruptie'', zegt Geraedts. ,,De jonge geschiedenis van de Bengaalse overheid, die sinds 1990 een democratisch bestuur nastreeft, is doordrenkt van corruptie en vol machtsstrijd.''

Bij ontwikkelingswerk voor een bevolking van 130 miljoen mensen die op een gebied van drieëneenhalf keer Nederland met grote regelmaat kampen met overstromingen, hongersnoden en armoede, wordt eerder gedacht aan humanitaire hulp dan aan papierwerk. De Nederlandse ambassade in de Bengaalse hoofdstad Dhaka steunt weliswaar het initiatief, maar liet Geraedts vorig jaar november in een brief weten dat zijn project buiten de vier Nederlandse samenwerkingsactiviteiten valt: watermanagement, onderwijs, gezondheidszorg en de aanleg van elektriciteit in de rurale gebieden.

Novib-woordvoerder Marc Mathies ziet het belang van het vastleggen van informatie, maar geeft toe dat de ontwikkelingsorganisatie archiefwerk slechts indirect steunt. ,,We stimuleren lokale organisaties om te documenteren en te lobbyen voor overheidshervormingen, want zonder archief is de geschiedenis moeilijk aan te geven.'' Ook Dr. Lau Schulpen, docent/onderzoeker bij het Centrum voor Ontwikkelingstudies in Nijmegen (CIDIN), bevestigt het belang van archieven, maar legt daarnaast uit dat financiering van een archiveringsproject niet vanzelfsprekend is: ,,Ontwikkelingssamenwerking richt zich de afgelopen jaren wel meer op good governance, maar het primaire doel is armoedebestrijding.''

De gevolgen van een gebrekkig functionerende bureaucratie zijn wel duidelijk. En in alle gelederen van de Bengaalse samenleving zichtbaar. Ouders die aangifte willen doen van de verkrachting van hun dochter kunnen op het lokale politiebureau te maken krijgen met een agent die analfabeet is, zodat een proces-verbaal nooit wordt opgemaakt. Het maken van een geboorteakte is niet vanzelfsprekend, maar een ongeregistreerd kind bestaat niet en kan geen aanspraak maken op basisrechten. En zonder kadastrale uittreksels kan een Bengaalse boer zijn eigendom niet aantonen.

In november vertrekt Geraedts opnieuw naar Bangladesh. Daar zal hij praten met ambtenaren en de Nationale Ombudsman, en colleges en vakgerichte cursussen geven aan de medewerkers van het Nationaal Archief. De Nederlander blijft vastberaden over de noodzaak van archieven bij de duurzame ontwikkeling van Bangladesh. Al is het soms vechten tegen de bierkaai. ,,Je vraagt je natuurlijk weleens af of archiefwerk in een ontwikkelingsland echt zo urgent is. Vroeger had ik hoge verwachtingen van ontwikkelingswerk. Nu reageer ik lakonieker als een veerboot weer eens niet vertrekt of politieke strubbelingen het openbare leven lam leggen en mijn programma overhoop wordt gehaald''.