`Het gaat toch wel goed tussen jullie?'

De tijd dat partners van expatriates automatisch meegingen naar het buitenland is definitief voorbij. Steeds meer partners blijven in Nederland en kiezen, vaak omwille van de eigen carrière, voor een tijdelijke lat-relatie. Het bedrijfsleven is niet onverdeeld gelukkig met de trend: de expat zou wel eens ontregeld kunnen raken door het gemis van het gezin.

Na dertig jaar huwelijk heeft Greetje Engelsman (56) tegenwoordig een lat-relatie met haar echtgenoot Eddy. Twee jaar geleden werd hij als ambassaderaad namens het ministerie van VWS uitgezonden naar Brussel. Zij besloot in Nederland te blijven en haar baan op het ministerie van Onderwijs aan te houden. ,,Ik had geen zin om mijn carrière af te breken of in Brussel werk op een lager niveau te gaan doen. Ik had mijn dagen natuurlijk kunnen vullen met lezen, lunchen en musea bezoeken, maar dat houdt ook een keer op.''

Het nieuwe leven bevalt het echtpaar Engelsman prima. In de weekenden zien ze elkaar en door de week mailen en bellen ze veel. ,,Mijn man had al vaker internationaal werk gedaan, dus we waren het wel gewend om elkaar niet altijd dagelijks te zien.'' Wat Greetje Engelsman wel jammer vindt, is dat ze ,,alle emoties in het weekeinde moet proppen. Ik heb nu net een nieuwe baan bij het ID-College en ik mis het wel dat je daar 's avonds niet over kunt praten met je partner. Maar we problematiseren de situatie absoluut niet. Het is ook goed om een eigen leven te hebben, dat is in onze leeftijdscategorie niet zo gewoon. Hoewel het nooit echt went, is deze periode voor ons allebei een verrijking.''

Engelsman is niet de enige expatriatepartner die ervoor heeft gekozen in Nederland te blijven. Steeds meer partners van werknemers die tijdelijk in het buitenland worden gestationeerd, besluiten om niet mee te gaan. De expatwereld lijkt daarmee een `derde weg' gevonden te hebben: het tijdperk dat de partner meestal de vrouw, aangezien 91 procent van de uitgezonden werknemers man is automatisch meeging naar verre oorden en de dagen daar vaak noodgedwongen in ledigheid doorbracht, lijkt voorbij. De laatste jaren is regelmatig het omgekeerde het geval: de hele uitzending wordt afgeblazen omdat de vrouw geen zin heeft om haar baan op te geven voor manliefs carrière.

Harde cijfers over het aantal expatpartners dat er voor kiest in Nederland te blijven, zijn niet voorhanden. Maar het kost weinig moeite om voorbeelden te vinden en diverse multinationals, zoals Shell en Philips, zien een ,,heel lichte trend''.

Peter Kranenburg, directeur van loopbaanadviesburau C & G Career Services in Amstelveen en coauteur van het boek Wereldwijd werken, dual careers en internationale uitzendingen, bespeurt de trend van de split families ook in de gesprekken die hij voert met mensen die tijdelijke uitzending naar het buitenland overwegen. ,,Sinds een jaar of tien is de dual career, het feit dat hoogopgeleide twintigers en dertigers vaak allebei een carrière hebben en willen houden, een fenomeen waar de werkgever rekening mee dient te houden als hij iemand wil uitzenden. Dat is een van de redenen waarom het aantal uitzendingen weliswaar stijgt, maar de duur over het algemeen korter is geworden.'' Uit onderzoek van PricewaterhouseCoopers, dat Kranenburg aanhaalt in zijn boek, blijkt dat de globalisering en de economische hoogconjunctuur de afgelopen jaren hebben geleid tot een explosieve stijging van het aantal expats; in de VS zelfs met 70 procent. Het aantal korte-termijnuitzendingen (3-18 maanden) stijgt het sterkst, met 54 procent. Kranenburg: ,,Zo'n korte duur maakt het makkelijker om tijdelijk apart te gaan wonen. Daarbij gaat het meestal om uitzendingen naar West-Europese bestemmingen als Parijs, Londen en Brussel.''

Jessie Bokhoven (41) en haar partner Jos woonden zo'n zesduizend kilometer van elkaar toen ze vanaf januari 1999 een jaar apart woonden: terwijl zij in Guinee Bissau werkzaam was als directeur van de ontwikkelingsorganisatie SNV, vervulde hij een functie op de Nederlandse ambassade in Kenia. ,,Het kwam allemaal heel onverwacht'', vertelt Bokhoven. ,,Aanvankelijk zaten we met het hele gezin in Guinee, mijn partner was meegegaan als consultant. Door de oorlogssituatie werden we naar Nederland geëvacueerd. Het was onduidelijk óf en wanneer wij naar Guinee zouden kunnen terugkeren. SNV bood mij een directeursfunctie elders aan, maar ik was te veel verbonden met mijn werk in Guinee om de mensen en het werk zo snel achter mij te laten. Terwijl we in Nederland de ontwikkelingen afwachtten, kreeg Jos een baan aangeboden in Kenia, die hij heel graag wilde hebben. We hebben drie dagen nagedacht en besloten toen dat hij met de kinderen (toen 2 en 4 jaar) naar Nairobi zou gaan en dat ik zou terugkeren naar Guinee Bissau. Afspraak was dat ik mij hoe dan ook na een jaar bij de familie in Nairobi zou voegen. Ik ben in dat jaar vier keer naar Kenia geweest, vaker kon niet door de werkdruk en de enorme reis, die toen nog via Dakar of soms zelfs via Europa ging.''

Inmiddels is Bokhoven met haar gezin herenigd en werkt ze als directeur van SNV in Kenia. Ze heeft ,,nooit een moment spijt'' gehad van de beslissing in haar eentje terug te gaan naar Guinee. ,,Ik heb er veel meegemaakt, veel geleerd en ook veel genoten. Het is natuurlijk ook heerlijk om ongestoord hard te kunnen werken, terwijl je weet dat je kinderen ergens leuk én veilig met hun vader zijn. Al was het soms wel hartverscheurend. Ik herinner me dat ik een keer opbelde toen Jos een feestje had georganiseerd voor de kinderen. Die hadden natuurlijk geen tijd voor een lang telefoongesprek met mij. Mijn dochtertje schreeuwde vol enthousiasme iets in de telefoon en gooide toen de hoorn weer neer. Na een tijdje heb ik maar opgehangen. Gelukkig ben ik een nuchtere ziel en ben ik daarna gewoon verder gegaan met de volgende alinea van een rapport.''

De meeste bedrijven met expats staan niet te juichen bij het idee dat steeds meer werknemers het zonder partner zouden moeten stellen in het buitenland. Reden: de vermeende geestelijke instabiliteit die dat met zich meebrengt voor de werknemer, die daardoor minder zou gaan presteren en soms zelfs vervroegd terugkeert naar Nederland. ,,Anderzijds blijkt uit onderzoek'', volgens Peter Kranenburg van loopbaanadviesbureau C & G Career Services, ,,dat mislukking van een uitzending vrijwel altijd terug te voeren is op een partner die haar draai niet kan vinden in den vreemde of kinderen die ongelukkig zijn.''

Maar niet alleen het geestelijk welzijn van de expat speelt een rol, ook de `uitstraling' die de partner aan de uitgezonden werknemer geeft, vinden bedrijven belangrijk, aldus Kranenburg. ,,Bovendien is het handig als de partner veel van de rompslomp rond de verhuizing naar het buitenland op zich neemt.''

Hoe dan ook, Philips laat via een woordvoerder weten ,,geen voorstander te zijn van partnerscheiding bij uitzending, zeker niet naar andere continenten, hoewel het een enkele keer voorkomt''. Gaat het om uitzendingen binnen Europa, dan neemt het bedrijf een soepeler houding aan. In alle gevallen van goedgekeurde partnerscheiding past Philips zijn `Split Family'-regeling toe (extra telefoonkostenvergoeding, aangepaste verblijfskostenvergoeding, extra reiskosten, etc). Maar bij uitzending naar een ander continent zou de scheiding in principe niet langer dan zes maanden mogen duren, vindt Philips, dat benadrukt dat het ,,heel erg weinig voorkomt'' dat expats hun partner achterlaten in Nederland. ,,We vinden het gewoon beter om het gezin bij elkaar te hebben. Dat is het beste voor alle gezinsleden.''

Een woordvoerder van Shell schat dat circa 7 procent van de ruim tweeduizend expats die in Londen en Nederland werken een partner of gezin achterlaat in het land van herkomst. ,,Dus zo'n 140 mensen.'' Shell zegt in principe open te staan ,,voor een flexibele benadering van de expat op de korte afstand, maar we bekijken het wel per geval. Londen-Nederland kan wel, maar als het gaat om een uitzending verder weg, dan zien we mensen toch graag samen gaan, met het oog op de stabiliteit voor de expat en het gezin.''

Bernadette (49), die liever niet met haar volledige naam in de krant wil, heeft als expat-vrouw al twee `scheidingen' achter de rug. Haar man is anesthesist en kon in 1992 een gecombineerde onderzoeks/patiëntenzorgbaan krijgen aan de universiteit van Californië in San Francisco. ,,Alleen maar narcoses doen zag hij niet zitten. Maar in Nederland is zo'n combibaan nauwelijks te krijgen.'' Bernadette en de kinderen (toen 12 en 14) gingen mee. ,,Het eerste half jaar was leuk, maar daarna wilde ik toch weer werken. En dat is in de VS erg moeilijk voor expatpartners. Ik begon me stierlijk te vervelen.'' Uiteindelijk besloot ze terug te gaan naar Nederland om daar te gaan studeren. De kinderen hadden het erg naar hun zin op school en bleven bij hun vader in Californië. ,,Omdat ik in Nederland niets anders te doen had dan studeren, heb ik mijn studie in twee in plaats van vier jaar gedaan.''

In 1994 kwam de rest van het gezin terug en haar man ging weer in het ziekenhuis werken. Maar een gecombineerde onderzoeks/zorgfunctie bleef trekken en twee jaar geleden vond hij een dergelijke baan in België. Dit keer niet voor tijdelijk, maar voor onbepaalde tijd. De kinderen zijn inmiddels het huis uit en Bernadette, werkzaam bij een onderzoeksinstelling, en haar man hebben nu een weekendhuwelijk: op maandagochtend vertrekt hij vroeg naar België om 's woensdagsavonds weer terug te komen. Donderdagochtend gaat hij weer weg en vrijdagavond is hij terug. Als hij dienst heeft, slaan ze een weekend over. Gemiddeld eenmaal per zes weken gaat Bernadette een weekend naar België. ,,Het bevalt ons prima zo. We hebben afgesproken dat als een van ons het vervelend gaat vinden, we de zaak opnieuw bekijken.''

De omgeving kijkt vaak vreemd aan tegen de zelf gekozen lat-relatie van expats en hun partners. Bernadette: ,,Je ziet ze denken: dat houden ze toch niet vol''. Greetje Engelsman en Jessie Bokhoven hebben dezelfde ervaring. Engelsman: ,,Mensen vroegen zich af of er wat mis was tussen ons''. Bokhoven: ,,Behalve positieve reacties, onder meer van het SNV-hoofdkantoor, heeft onze keuze ook de nodige kritiek losgemaakt, vooral wegens de kinderen. Ik ging in de ogen van de buitenwereld (de kinderen `achterlatend') naar een gevaarlijk land, terwijl Jos de kinderen onder zijn hoede nam (`moest nemen'). Eén collega zei dat hij het `crimineel' vond. Een ander zei letterlijk, toen ik na dat jaar in Nairobi aankwam: `Zo, ben je daar eindelijk? Wij (onduidelijk wie) vroegen ons wel eens af of het nu echt zóóó belangrijk is om te werken. Het leek ons voor Jos ook zo zwaar'. Ik denk dat men heel anders had gereageerd als de rollen omgedraaid waren geweest.''

Wereldwijd Werken, Dual careers en

internationale uitzendingen, Peter Kranenburg en Mechteld Nije. Xpat Media.

ISBN 905594 254 5