`Verstikkingsdood gevangen Talibaan'

Na de inname van Kunduz werden vorig najaar duizenden Talibaan meegenomen naar een gevangenis in Sheberghan. Ze kwamen niet levend aan.

Zeker 5.000 gevangengenomen Talibaan werden eind november na de inname van de Noord-Afghaanse stad Kunduz door soldaten van de Noordelijke Alliantie in afgesloten vrachtauto's naar een gevangenis in de stad Sheberghan gebracht. De meeste gevangenen zijn gestikt tijdens het transport, en in een massagraf in de woestijn Dasht-i-Laili begraven.

Dat meldt het tijdschrift Newsweek op basis van eigen onderzoek en een uitgelekte memo van de Verenigde Naties. De VN zouden genoeg bewijs hebben om een onderzoek naar massamoorden in de regio te rechtvaardigen, maar zouden wegens ,,politieke gevoeligheid'' verder onderzoek hebben gestaakt.

Het vermoeden dat de Noordelijke Alliantie na de overgave van de Talibaan wraak nam, bestaat al langer. In Kunduz richtten soldaten eind november een bloedbad aan. Lokale Talibaan werden ter plekke geëxecuteerd. Wie niet wist te vluchten, werd door de meedogenloze Oezbeekse generaal Abdul Rashid Dostum meegenomen.

Verscheidene media schreven de afgelopen maanden over massagraven in de woestijn Dasht-i-Laili nabij de stad Sheberghan, waar Dostum het bewind voert. Bron van vrijwel alle berichten is de Amerikaanse organisatie Psysicians for Human Rights (PHR). Twee onderzoekers van de PHR bezochten begin dit jaar Talibaan-gevangenen in een gevangenis in de stad Sheberghan, en hoorden dat de meeste van hun kameraden gestikt waren tijdens het vervoer van Kunduz naar Sheberghan. Ze zouden vier dagen, zonder water of eten, in afgesloten laadkisten hebben gezeten.

Hulpverleners, bewoners en ook de plaatselijke VN-medewerker bevestigden het verhaal en wezen de PHR-onderzoekers op de graven. ,,De scherpe stank was onmiskenbaar. Dit waren verse lichamen; het vlees zat nog op de botten'', aldus forensisch antropoloog Bill Haglund, die eerder massagraven onderzocht in Rwanda en op de Balkan, tegen Newsweek. Het PHR meldde haar conclusies aan de Amerikaanse en de Afghaanse regering en aan de VN-gezant in Afghanistan. VN-medewerkers onderzochten het gebied in mei en bevestigden de conclusie van de PHR.

Newsweek sprak met de chauffeur van een van de vrachtwagens, Mohammed. Hij vertelde hoe de Talibaan in de dichte wagens werden geladen. Hij zou nog hebben geprobeerd een luchtgat te maken, maar zou zijn tegengehouden door soldaten van generaal Dostum. ,,Het enige doel was ze te doden.'' Tegen de tijd dat de vrachtauto's in Sheberghan aankwamen, waren de meeste Talibaan dood. ,,Ze openden de deuren, en dode lichamen tuimelden als vissen uit de vrachtauto'', aldus Mohammed. `s Nachts zouden soldaten van Dostum de lijken hebben begraven in de woestijn. Het aantal slachtoffers variërt van ,,vele honderden'', tot ,,duizenden''.

Ook Amnesty International vermoedt dat Talibaan-gevangenen tijdens het transport zijn gestikt. In haar rapport over 2001 meldde Amnesty: ,,Generaal Jurabek, commandant van een gevangenis in Sheberghan in Noord-Afghanistan, zegt dat 43 gevangenen door verwondingen of verstikking om het leven zijn gekomen toen ze in scheepscontainers van Kunduz naar Sheberghan werden vervoerd. Anderen berichtten dat het dodental veel hoger ligt.''

Een woordvoerder van generaal Dostum bevestigt dat Talibaan tijdens het vervoer zijn gestikt. Hij schat het aantal op ,,honderd man'', en zegt dat deze al voor het transport ,,ernstig gewond of ziek waren''. Hij wijt hun dood aan de gevangenenopstand in Mazar-i-Sharif, eveneens eind november, en waar alle aandacht van de Noordelijke Alliantie en Amerikaanse troepen naar uitging.

De Duitse krant Die Zeit meldde eind juni dat getuigen zeggen dat Amerikaanse soldaten van de transporten en graven wisten. De troepen werkten samen met Dostum bij het innemen van het fort Qalai Janghi, even buiten Mazar-i-Sharif, waar onder andere de `Amerikaanse Talibaan', John Walker Lindh, werd gevonden. Newsweek zegt na ,,uitgebreid onderzoek'' geen bewijs te hebben gevonden dat de Amerikaanse troepen inderdaad iets van de transporten afwisten, of ze hadden kunnen voorkomen.