Vernedering

In analyses van actuele problemen, of deze nu gaan over de aanslag van 11 september of het aanhoudende geweld in het Midden-Oosten, wordt vrijwel altijd wel een keer gebruikgemaakt van de term vernedering. Bijna nooit is de term het belangrijkste uitgangspunt van de beschouwingen. Hij wordt er meestal terloops in genoemd. Vernedering als onderdeel van complexe gevoelens. Vernedering als een van de resultaten van een bepaalde gebeurtenis of actie. Vernedering als een van de oorzaken van een probleem.

Een voorbeeld van de laatstgenoemde benadering is te vinden in het essay over de crisis in het Midden-Oosten, Hyperpower, hypocrisy, humiliation van Benjamin R. Barber, dat in mei dit jaar in vertaling in de Groene Amsterdammer werd gepubliceerd. Barbers stelling is dat Amerika te weinig oog heeft voor de gevoelens van vernedering die het bij anderen oproept of wekt. ,,Het zijn niet zozeer Amerika's welvaart en macht die woede opwekken, maar het is de vernedering die de arrogante aanwending van die macht en rijkdom met zich meebrengt.'' Barber geeft aan dat daders van zelfmoordaanslagen (waarschijnlijk bedoelt hij voorafgaand aan hun daad of als het niet is gelukt) ,,consequent [spreken] van vernedering als drijvende kracht van hun woede, zowel tegen Israël als tegen Amerika''.

Dit laatste wordt bevestigd in het onderzoek van psychologe Evelin Lindner, een van de weinigen die vernedering wel als de belangrijkste oorzaak ziet van conflicten op mondiaal niveau. In Humiliation Trauma that has been overlooked, beschrijft zij het mechanisme ervan. Vernedering, stelt Lindner, is het gevoel dat men niet met respect wordt behandeld of wordt ontkend. ,,Feelings of humiliation are triggered when those often referred to as the west who preach human rights and the inclusion of every human being within a global us are the same time perceived as violating their own preaching.'' Het gevoel van vernedering dat daardoor ontstaat is volgens Lindler tegelijkertijd het grootste succes van de mensenrechten. Want ook in andere delen dan het westen accepteren mensen de mensenrechten als geldend voor hen en de vernedering komt voort uit het gevoel dat zij er uiteindelijk niet bij blijken te horen.

Dan loopt Lindlers betoog spaak. De op het eerste gezicht verfrissende blik op een veelgenoemd maar weinig geanalyseerd fenomeen, blijkt al snel als los zand aan elkaar te hangen. Zo is haar betoog nogal zweverig. Hoewel haar werk het resultaat is van voornamelijk interviews met onder andere Rwandezen, Somaliërs, Duitsers en Palestijnen, zijn haar inzichten vooral, zoals zij zelf niet zonder trots aangeeft, het product van haar vrouwelijke intuïtie, van een 25-jarig bestaan als wereldburger en van haar Duitse achtergrond. Lindler heeft kortom, zoals zij beweert, bij uitstek de perfecte identiteit voor een heldere blik op het onderwerp.

Na deze stelling gaat het mis. Ook wanneer men haar de verwijzingen naar haar vrouwelijke intuïtie en haar wereldburgerschap vergeeft hoewel zo'n truttige uitschieter eigenlijk onvergeeflijk is en beantwoord dient te worden met een gruwelijke vernedering blijkt haar stelling gebouwd op een zeer wankel fundament. Evenals de omstreden Duitse schrijver Martin Walser meent zij dat de Tweede Wereldoorlog en de shoah volledig tot één oorzaak, namelijk de vernedering van Duitsland door het verdrag van Versailles, zijn te reduceren. Als die vernedering tot zo'n ramp heeft geleid, gaat dat vast ook op voor actuele conflicten en oorlogen, meent Lindler. En ja hoor, daarvoor vindt zij in haar ondanks de intuïtie, negentiende-eeuws aandoende positivistische zoektocht naar die ene historische (natuur)wet, bewijs op bewijs. Vernedering blijkt de bron van alle kwaad, een gevoel dat de levens van individuen en groepen beheerst met een `all consuming intensity' waaraan men bijna niet meer kan ontsnappen.

Bijna, want er zijn wel degelijk oplossingen volgens Lindler. Extremisten, de vernederden van de wereld, moeten `gewoon' andere rolmodellen aannemen dan zij gewend zijn. In plaats van het mannelijke model van reageren op vernedering: de wapens oppakken, desnoods tot de dood erop volgt, of het vrouwelijke reageren: zonen baren om de wapens op laten nemen, dient het vernederde deel van de mensheid maar een voorbeeld te nemen aan iemand als Nelson Mandela. ,,He did not become a Hitler'', stelt Lindler, ook al werd hij nog zo vernederd. Het voorbeeld van redelijkheid, volwassenheid en constructiviteit.

Nu is dat voor vernederden natuurlijk niet gemakkelijk navolgbaar, begrijpt Lindler. Dus is er bemiddeling nodig door zogenaamde derden, groepen bestaande uit gematigde, volwassen, constructieve leden van de global village. Als naar die mensen, waartoe Lindler zichzelf uiteraard ook stiekem rekent, geluisterd wordt, komt alles goed. Een beetje afstand nemen van het innerlijk leed en de vernederden kunnen meebouwen aan een betere wereld.

Stel: je voelt je vernederd tot op het bot. Je vrouw is verkracht en verminkt door een cohort militairen. Of je kunt je huis niet meer in omdat het met al je schaarse bezittingen is platgewalst of gebombardeerd. Of je mag je huis niet meer uit om in je eerste levensbehoeften te voorzien. Of je wordt gemarteld en je kinderen zijn er getuige van, waarna ze worden vermoord. Of je loopt boodschappen te doen en je halve familie wordt opgeblazen. Dan komt Evelin Lindler en die zegt: neem er afstand van. Reageer als een volwassen wereldburger. Op dat moment wordt ook het laatste beetje waardigheid wat je hebt, met een onbenullige zoete glimlach omgebracht.

Lindler gaat volkomen voorbij aan machtsverschillen op ieder niveau: economische, politieke, culturele en religieuze, aan de dagelijkse realiteit van velen. Kortom, aan alles wat de wereldproblemen zo complex maakt. Dat is te betreuren. Vernedering als fenomeen is namelijk wel degelijk wetenschappelijk onderzoek waard. Want al is het dan volgens de meeste analyses (Lindlers betoog uitgezonderd) niet de hoofdoorzaak van alle ellende op de wereld, zij is er wel verdacht vaak bij tegenwoordig. Zoals de ik-figuur in de hit Sympathy for the Devil, zoals Forrest Gump in de gelijknamige film. Vernedering is de schaduw van het bewustzijn. Zij volgt ons overal en altijd. Tot in de lust, tot in de dood.