Zalm kan de trap op in de Theems

De Koning der Vissen, de zalm, is terug in de Theems. Het is een voorbeeld van geslaagd milieubeheer. Een van de thema's tijdens de komende VN-conferentie in Johannesburg is behoud van biodiversiteit.

Even ligt de zalm stil op schoot, dan wrikt hij zich met een paar krachtige slagen los, plonst in het water naast de dam en schiet stroomopwaarts. ,,Een enthousiast type, dat zien we graag'', zegt Darryl Clifton-Dey, bioloog en leider van het overheidsproject voor de zalmstand in de langste rivier van de Britse eilanden.

Het belooft een goed jaar te worden voor de Koning der Vissen. Aan het prille begin van het seizoen waarin de zalmen hun trek vanuit zee beginnen en dat tot december duurt, heeft Clifton-Dey's team er al tien onderschept en gemerkt. Dat gebeurt bij de sluis van Molesey, tegenover het paleis van Hampton Court, even ten westen van Londen. Het Environment Agency, de geprivatiseerde uitvoerder van milieuprojecten in Engeland en Wales, heeft daar een speciale fuik.

Het wordt ook een beslissend jaar voor de zalm. Want voor het eerst sinds 175 jaar kan hij weer op eigen kracht de paaigronden in de bovenloop van de Theems bereiken, nu de laatste van 35 `zalmtrappen' is voltooid waarmee de vissen de stuw- en sluiscomplexen in de rivier stroomopwaarts kunnen passeren.

De Theems-zalm genoot al in de dertiende eeuw een beschermde status, maar legde in de eerste helft van de negentiende eeuw het loodje. Teer, kolengruis, zwavel, looizuur en de poep van de zwellende Victoriaanse metropool werden ongehinderd geloosd. Tot vijftig jaar geleden was de Theems biologisch dood vanaf het punt waar hij Londen binnenstroomde.

Maar met het vertrek van de industrie uit Londen vanaf de jaren zestig en de miljarden die sindsdien in waterzuivering zijn geïnvesteerd, werd de rivier steeds schoner. Meer dan honderd soorten vis leven er nu. In 1974 werd in de koelwaterfilters van een Londense elektriciteitscentrale voor het eerst een zalm gevangen. De vondst van die verdwaalde vis, die alle voorpagina's haalde, verleidde de overheid te onderzoeken of het mogelijk was van de Theems opnieuw een zalmrivier te maken.

De zalm is zeer gevoelig voor vervuiling en als die soort zich kan handhaven, was de redenering, is dat het beste waarmerk voor gezond water. Wat het gouden leeuwaapje en de pandabeer voor het regenwoud en het bamboebos zijn, moest de zalm voor de Theems worden: een symbool van milieubeheer waar elke burger zich iets bij kan voorstellen.

Daarom wordt vanaf 1982 in de bovenloop van de Theems zalmbroed uitgezet, afkomstig uit Ierland. Die jonge zalm leeft een jaar in de kleine, heldere zoetwaterbeekjes met een ondiepe grindbodem, trekt dan stroomafwaarts naar zee tot aan Groenland. Om een jaar later terug te keren naar de rivier waar hij is geboren, om te paaien en te sterven.

Maar al die krantenkoppen en spectaculaire aantallen teruggekeerde zalm – het record (uit 1993) staat op 340 – waren bedrieglijk. Want de Theems was nog steeds geen échte zalmrivier. De stuwen lieten de vis wel stroomafwaarts door, maar in omgekeerde richting vormden ze een blinde muur. Terugkerende vissen konden hun geboortegrond niet bereiken en stierven voordat ze konden paaien. Anders dan de Tay en de Dee in Schotland wordt de zalmcyclus van de Theems al twintig jaar kunstmatig aan de gang gehouden. [Vervolg ZALM: pagina 4]

ZALM

Het begin van een nieuwe Theems-zalm

[Vervolg van pagina 1] Door elk jaar nieuw visbroed uit te zetten, bleef de zalm kunstmatig aanwezig in de Theems. Dat gaat dus dit seizoen voorgoed veranderen, hopen alle betrokkenen vurig. Want de Thames Salmon Trust, een nongouvernementele organisatie, en het Environment Agency hebben eind vorig jaar het laatste obstakel in de hindernisbaan voor de terugkerende zalm weggenomen: de laatste stuw bij Greenham Mill in de Kennet, een zijriviertje van de Theems in Berkshire, heeft nu een zalmtrap ter waarde van twee miljoen pond. In totaal zijn er 35 gebouwd in de veertig kilometer lange Kennet en in tachtig van de driehonderd kilometer lange Theems.

Bij het Environment Agency in Reading, aan de samenloop van Kennet en Theems, gaat de champagne open als de eerste vis in januari de eindstreep haalt. ,,Dan hebben we na twintig jaar werkelijk bewezen dat de zalm de hele rivier opnieuw gebruikt'', zegt Clifton-Dey. De rivier zelf is onherkenbaar veranderd; over grote lengtes uitgebaggerd, voorzien van betonnen kades, en van bron tot monding ge-managed en ge-monitored. Maar de waterkwaliteit kan weer worden als voor de industriële revolutie. ,,De oorsponkelijke Theems-zalm is sinds 1833 uitgestorven, maar dit wordt het begin van een nieuwe Theems-zalm.''

In de sluis van Penton Hook, twintig kilometer stroomopwaarts van Hampton Court, verdringen zich Tupperware-kruisertjes en de typisch Engelse narrow boats, de veteraan van de Britse vrachtkanalen en nu populair onder watertoeristen. Roodverbrand, een blikje Becks-pils bij de hand, hebben ze vermoedelijk geen idee van het dierenleven onder hun kiel. Clifton-Dey wel. Elk jaar worden zo'n tien zalmen voorzien een minuscuul zendertje met een uniek signaal, ingepakt in een plastic capsule die in hun maag wordt geduwd. Met een draagbare ontvanger en via een reeks `luisterstations' onder water houdt het Environment Agency zo de positie van die vissen bij. Zo is nu bijvoorbeeld bekend dat de zalmen niet in één ruk doorzwemmen, maar soms wel zes weken op dezelfde plek in de rivier blijven rondhangen voor ze verder gaan, bij voorkeur na een periode van regen.

Ook is te meten hoe de twee verschillende zalmtypen die in de Theems worden uitgezet zich gedragen. De ene soort, gekweekt in de Ierse rivier de Delphi, keert vroeg in het jaar terug, vanaf eind juli. De andere soort, gekweekt in de Shannon, keert vanaf september terug. Die spreiding is nodig om de risicomaand augustus te omzeilen. In die maand treden het vaakst hevige onweersbuien op, waardoor de riolen soms overlopen in de rivier. Voor de zalm is dat fataal. En zelfs a-typisch migratiegedrag is er mee vast te leggen. Begin deze maand werd een zalm radiografisch gevolgd die zich met hoge snelheid via de M4 naar het westen verplaatste. Illegaal gevangen en op weg naar een restaurant.

De bioloog drukt op een knop en in de stuw schuift een klep naar beneden. Daardoor valt een betonnen hellinkje droog, met ijzeren profielen op de bodem. Die veroorzaken turbulentie en vertragen de waterstroom door het kanaaltje zó dat zalm – én de zeeforel, die op eigen kracht in de Theems is teruggekeerd – het verval van twee meter kunnen overbruggen.

Deze zalmtrap is aangelegd op kosten van chemiereus Akzo-Nobel, een van de sponsors van het project die de rivier vroeger als riool gebruikte. In totaal heeft de schoonmaak van de Theems dertig miljard pond gekost aan industrie en burgers. Incidenten zijn er nog steeds; watermaatschappij Thames Water kreeg begin augustus nog een geldboete wegens een reeks vervuilingen. Niettemin kan na anderhalve eeuw de zalm niet alleen het symbool worden van een schone Theems, maar ook van een zuiver geweten.

Of die vis ook schoon genoeg is om te eten, valt nog wel te bezien. Want in het slib op de bodem zit vooral in de benedenloop nog veel smerigs. Clifton-Dey zal er in elk geval geen in de pan gooien. ,,Ik zou mijn kinderen nooit kunnen opeten'', zegt hij.

Dit is het tweede deel van een serie over duurzame ontwikkeling, naar aanleiding van de VN-conferentie over dit thema van 26 augustus tot 4 september in Johannesburg. Het eerste deel verscheen zaterdag en is nog te lezen via www.nrc.nl