Marten en Volkert lezen een boek

Nu ons land steeds meer de aanblik biedt van een hilarisch nummertje vaudeville, waarin de wereld consequent op z'n kop wordt gezet en iedereen en alles zijn eigen parodie lijkt te zijn geworden, ben je geneigd de gebeurtenissen van de afgelopen maanden af te doen als een ontsporing, die snel voorbij zal zijn. Iedere dag loopt er wel weer een LPF'er in zijn eigen mes of in dat van een partijgenoot. Het zetelaantal daalt per enquête. De idiotie van anderhalf miljoen mensen die op een dode politicus hebben gestemd, die na zijn afzetting als lijsttrekker van Leefbaar Nederland een potje politiek paniekvoetbal heeft gespeeld en in naam van de politieke vernieuwing van Nederland een bananenmonarchie heeft willen maken waarin de vastgoedsector de lakens uitdeelt, is genoeg onderstreept. Met het schaamrood op de kaken wachten ze op nieuwe verkiezingen. Nog even en het is voorbij.

Of niet? In zijn Hollands Dagboek van enkele weken geleden, tilde Marten Fortuyn de politieke opkomst van zijn broer Pim naar een existentieel niveau: ,,Kafka, een Tsjechisch schrijver, publiceerde in de jaren twintig een boek over de Macht van de Overheid. Hij beschreef de onmacht van het volk tegen deze onmenselijke macht: alles was geregeld, niets kon je zelf meer beslissen. Een gevoel dat leeft in Nederland. Een veenbrand die woedt en door Pim is verwoord. Willen wij van wording, via verwording, weer wording worden, dan zal het individu in collectiviteit moeten opstaan en zich verzetten tegen deze Kafkaiaanse Macht. Niet met geweld, maar met de Macht van het Woord.''

Arme Kafka. Dat de grote woorden weer terug zijn in het Nederlandse debat bleek al na 11 september, toen huis-tuin-en-keuken commentatoren zich plotseling collectief optrokken aan begrippen als de moderniteit, maar Marten Fortuyn steekt ze allemaal naar de kroon. Hij moet Het proces bedoelen, ook al geeft zijn beschrijving de indruk dat hij het verwart met Orwells 1984. Maakt niet uit: Nederland onder Paars staat hier voor een verstikkende totalitaire samenleving die het individu in een bureaucratische wurggreep houdt. Zoiets als in het Rusland onder Stalin. Dan komt Pim: gevoel, veenbrand, wording via verwording, Kafkaiaanse Macht.

De Macht van het Woord, inderdaad. Het is gemakkelijk deze doorgedraaide hyperbolenkermis af te doen als de quasi-belezen oprispingen van een man die vreselijk graag chique wil doen, een man die zijn aangekondigde vendetta tegen de moordenaar van zijn broer ,,mijn persoonlijke Armageddon'' noemt, maar hij staat niet op zichzelf. Het is immers die neiging om jezelf aan te kleden met veel te grote woorden, en de macht van de Nederlandse overheid gelijk te stellen met een kafkaëske hel, die ten grondslag ligt aan het politieke succes van zijn broer. Je hoeft maar even af te dalen in de krochten van het internet om te zien hoe wijdverbreid die ondergangsretoriek is. Op webdiscussies over het gedachtegoed van Pim vind je dezelfde hyperbolen. Tussen alle scheldwoorden (`lelijke rukeend!'), verdachtmakingen, complottheorieën en analfabete hersenspinsels duikt steeds weer het beeld op van de Nederlandse samenleving als een onleefbare `tyfuszooi', die wat de schrijver betreft beter vandaag of morgen de moord mag steken, zeker na de dood van de Verlosser. Al het persoonlijke onbehagen wordt geprojecteerd op de Nederlandse samenleving, sociale problematiek immigranten, de wachtlijsten, de spoorwegen wordt moeiteloos getransformeerd tot een eschatologische bouillabaisse, waarin ondergangsfantasieën hand in hand gaan met agressie en machtswellust. Dàt is de veenbrand van Pim.

Waar komt die redeloze zelfvergroting vandaan? Vanwaar die neiging om je kleine onlustgevoelens op te blazen tot in het oneindige en je vermeende slachtofferschap breed uit te meten, zodat je je kunt overgeven aan blinde haat? Het individu dat in collectiviteit opstaat?

Je mag het niet zeggen, maar ik doe het toch maar: het is het typisch fascistoïde levensgevoel. Daar helpen geen Spong en Hammerstein aan.

Alleen heeft het Nieuwe Rechts er niet het patent op. Vorige week publiceerde deze krant een portret van de verdachte van de moord op Fortuyn, Volkert van der G. Waar Fortuyn regels en idealen als uiterst plooibare begrippen zag, die zich moeiteloos voegden naar wat zijn politiek narcisme hem ingaf, daar bouwde de milieuactivist Van der G. een wereldbeeld op waarin de overheid werd bestreden met de regels die ze zelf had ingesteld. Ik schreef het eerder: het moet niet de demonisering van Fortuyn zijn geweest die Van der G. op moordgedachten bracht, maar juist zijn acceptatie door de gevestigde orde. In het artikel van Joost Oranje stellen vrienden en collega's keer op keer vast dat het ondenkbaar is dat Van der G. zijn bezorgdheid over de opkomst van Fortuyn heeft omgezet in een laffe moord en toch is het bewijs overstelpend.

Welk boek heeft Van der G. in de gevangenis aangevraagd? Het proces van Kafka. Nu zijn eigen proces nadert, zoekt hij een spiegelbeeld in de literatuur. Je kunt je er wel een voorstelling van maken met wie hij zich identificeert: de arme Jozef K. die op een ochtend van zijn bed wordt gelicht en vermalen wordt door een rechterlijke macht die als enige principe de volmaakte willekeur heeft. K. komt nooit te weten waarvan hij nu eigenlijk beschuldigd wordt.

Als Volkert van der G. ergens niet tegen kan, blijkt uit het artikel, dan is het willekeur. ,,Hij kan er niet tegen als er selectief met voorschriften wordt omgegaan.'' Het is de overheid die voortdurend haar eigen regels met voeten treedt, die een individu zijn rechten dreigt te ontzeggen, die de waarheid geweld aan dreigt te doen. Wie daar tegenin gaat, voert een eenzame strijd. Een naaste: ,,Volkert heeft een diepgeworteld rechtvaardigheidsgevoel.'' Het is zijn persoonlijke veenbrand. Ongetwijfeld brengt een vergaande identificatie met Kafka's hoofdpersoon hem tot de overtuiging dat hij eigenlijk slachtoffer is en geen dader. Het is die typisch linkse hysterische zelfvergroting, die in de jaren zeventig en tachtig tot terrorisme heeft geleid.

Wanneer de erfenis van Pim Fortuyn is weggezakt in een moeras van wangedrag en onbenulligheid en de man die hem doodschoot achter de tralies is verdwenen wat dan? Dan woekert de sociale onvrede lustig door, totdat op een gegeven moment zelfs de grootste woorden tekort zullen schieten. De ,,Macht van het Woord'' zal dan niet langer machtig genoeg zijn.