De Grote Trooster

Zestien uur documentaire over Elvis op vier dvd-schijfjes: een verslavende ervaring, ook nu, op de kop af vijfentwintig jaar na zijn dood.

If life was fair, Elvis was still alive and all the impersonators would be gone, zo luidt de tekst op een bekend T-shirt. Vandaag precies 25 jaar geleden overleed Elvis Presley, de eerste rockster uit de geschiedenis, op 42-jarige leeftijd in Memphis, Tennessee aan een door overmatig medicijngebruik veroorzaakte hartstilstand. De honderden imitators over de hele wereld vormen maar een aspect van Elvis' immense populariteit. Een single met een gemoderniseerde compilatie van Elvisnummers door Junkie XL haalde dit jaar de hoogste notering op diverse hitparades. De soundtrack van de laatste Disney-tekenfilm Lilo and Stitch bestaat voornamelijk uit Elvis-covers. In de film 3000 Miles from Graceland (Demian Lichtenstein, 2001) beroven Kurt Russell en Kevin Costner, verkleed als Elvis tijdens een conventie van imitators het casino van Las Vegas. En onlangs verscheen op dvd The Definitive Elvis, een over vier schijfjes en zestien afleveringen van een uur uitgesmeerde documentaire over elk denkbaar aspect van Elvis Presley, zijn muziek, zijn films, zijn shows, zijn entourage, zijn liefdesleven en zijn fans.

Voor zover ik weet bestaan er geen andere documentaires van zestien uur, en je kunt je ook afvragen of deze Elvis-box wel in die categorie thuishoort. De credits vermelden bijvoorbeeld geen regisseur of samensteller. De eerste naam die steeds genoemd wordt is die van Dante E. Pugliese, executive producer.

The Definitive Elvis heeft de vorm van een traditionele Amerikaanse documentaire, met een alwetende verteller, een opeenvolging van talking heads en archiefbeelden, en bij afwezigheid daarvan, foto's die gedramatiseerd worden door zooms en andere camerabewegingen. Elke aflevering kan min of meer op zichzelf staan, omdat aan het begin uitgelegd wordt welk aspect van Elvis nu belicht zal worden en aan het einde een samenvatting wordt gegeven. Er is ook enige overlap tussen de zestien delen, maar minder dan je zou verwachten. Zo is het logisch dat in The Army Years (deel vijf) al vooruitgelopen wordt op de ontmoeting met zijn latere echtgenote, de dan veertienjarige officiersdochter Priscilla Beaulieu. Deel negen is geheel gewijd aan Elvis and Priscilla, net als in werkelijkheid keurig afgezonderd van deel tien over The Intimate Loves of Elvis (een stuk of zeven, acht langere relaties) en deel elf over The Many Loves of Elvis (honderden, waarvan er een stuk of twintig gedocumenteerd en gereconstrueerd worden). Bijzonder en systematisch, met name in de beeldresearch, zijn ook deel twee, The Television Years, met grote delen van alle verschijningen van Elvis in tv-shows, en de catalogus in de delen drie en vier (The Hollywood Years) van alle 31 speelfilms, met trailers, anekdotes en gesprekken met regisseurs, tegenspelers en figuranten. In grote lijnen is het een fascinerende en verbazingwekkend ordelijke en inzichtelijke compilatie van documenten en uitspraken, weliswaar bewonderend van toon, maar niet kritiekloos.

Messianistisch

De vraag wie Elvis Presley was en waarom we nog steeds zo van hem houden wordt er niet voorgoed in beantwoord, maar de contouren van een messianistische figuur worden wel zichtbaar. Een van de merkwaardigste aspecten van Elvis is namelijk dat iedereen die hem heeft ontmoet in de documentaire getuigt van zijn charisma. Alle voormalige, vaak met hulp van de Memphis Maffia hardhandig gedumpte liefjes spreken nog met grote tederheid en ontroering over hun voormalige minnaar. Hij kon zoenen als geen ander (firm but pliant lips, glimt een van zijn tegenspeelsters), was de mooiste man van de wereld, sensibel, intelligent en belezen. Als het meisje dat hij naar zijn slaapkamer meenam nog maagd bleek, en dat zo wilde houden, dan praatten ze gewoon alleen, bijvoorbeeld over gospelmuziek (Deborah Walley uit Spinout). Er is zelfs een geval bekend, dat niet in de documentaire genoemd wordt, van Elvis die met zijn verovering 's nachts in bed de bijbel las.

Veel van de mensen die aan het woord komen, breken na 25 jaar nog in tranen uit, wanneer ze over Elvis spreken, zoals de doorgewinterde Hollywoodproducent Jerry Weintraub (Diner, The Firm), die destijds Elvis' concerten regelde. Ook collega-acteurs en rockmuzikanten spreken slechts met de grootst mogelijke achting over hem. Een vondst is het weerkerende commentaar van Ray Manzarek, toetsenist van The Doors, die Elvis met Jim Morrison vergelijkt, en uitlegt wat de komst van een blanke die zwarte muziek op de televisie bracht, voor de popcultuur betekende. De enige uitzondering vormt actrice Stella Stevens, Elvis' tegenspeelster in Girls! Girls! Girls! (1962). Ze noemt Elvis kil, afstandelijk en onprofessioneel. Andere getuigen van de filmopnamen leggen daarna uit dat Stella Stevens vermoedelijk een blauwtje heeft gelopen.

De Memphis Maffia heeft zijn eigen aflevering (deel twaalf), waarin blijkt dat hun hoofdtaak bestond uit het regelen van het verkeer tussen echtgenote, minnares en scharrels, en het bewaken en op peil houden van de medicijnenconsumptie van hun werkgever. De documentaire houdt vol dat `EP' pas begon met amfetaminen te gebruiken tijdens zijn militaire dienst in Duitsland (1958-'60), om overdag te kunnen exerceren na een hele nacht boemelen in Parijs of Frankfurt. Een recente biografie, Down at the End of Lonely Street (1997), waarvan co-auteur Pat H. Broeske weer wel een sleutelgetuige is in de documentaire, stelt echter dat het al veel eerder hommeles was.

De kolonel

Aflevering acht is geheel gewijd aan Elvis and the Colonel. Kolonel Tom Parker (1909-1997) was vanaf het prille begin Elvis' zakelijk leider en adviseur. Zonder het sluwe instinct van Parker zou het heel anders zijn gelopen met de carrière van Presley. De kolonel verzette zich bijvoorbeeld met succes tegen de casting van Elvis als Tony in West Side Story (1961); het leek een domme beslissing, gezien het toenmalige succes van West Side Story, maar wie kent nu nog Richard Beymer, die de rol van Tony wel vertolkte? Ook wilde Parker niet dat Elvis inging op de uitnodiging van Barbra Streisand om tegenover haar de rol van een aftakelende popster te spelen in de tweede remake van A Star Is Born (1976, het werd Kris Kristofferson). Verder wordt beweerd dat Elvis nooit buiten Amerika op tournee is geweest, omdat Parker geen paspoort had of kon krijgen, hetgeen wordt tegengesproken door anderen, gezien de goede contacten van de kolonel met politici als president Lyndon B. Johnson.

Zeker is dat Parker geen kolonel was en geen Tom Parker heette. Hij werd geboren als Andreas Cornelis van Kuijk, in Breda. Toen hij twintig was, kwam hij als verstekeling illegaal de Verenigde Staten binnen. Hij diende rond 1932 twee jaar in het Amerikaanse leger en vernoemde zich naar zijn commandant. Parkers beroep in de jaren dertig was dat van stoepier (`carnival barker'): de man die op de kermis de klanten naar binnen moet praten. Tot zijn grootste successen behoorden geel geverfde mussen en een nummer met dansende kippen, dat ontstond door kippenvoer op een gloeiend hete plaat te gooien. Als je goed naar de foto's van Parker kijkt, met sigaar en bolhoed of strooien hoed, dan zie je een Brabantse organisator van kermiskoersen of voormalig wielerploegleider Kees Pellenaars.

In de documentaire wordt zeer uiteenlopend geoordeeld over de figuur van Parker, maar kroongetuige Esposito neemt hem in bescherming. Er was geen Elvis zonder de kolonel, en geen kolonel zonder Elvis: ze waren tot in lengte van dagen tot elkaar veroordeeld, en de kolonel noemde Elvis nooit anders dan `my boy'.

Je hoeft geen psychoanalyticus te zijn om in de kolonel een door Elvis verkozen surrogaatvader te zien. De alternatieve, bijbelse interpretatie van Elvis de Verlosser is nog spannender, en strookt met de uitspraak van moeder Gladys Presley direct na zijn geboorte.

Een teken van boven

Op 8 januari 1935 beviel Gladys Love, echtgenote van Vernon Presley, in Tupelo, Mississippi van een tweeling. De oudste jongen werd dood geboren en begraven onder de naam Jesse Garon Presley. De jongste kreeg de op zijn broer rijmende naam Elvis Aron. En meteen besloot Gladys dat het in leven blijven van Elvis een teken van boven moest zijn, zodat de jongen voorbestemd was tot grote zaken.

Toen Elvis dertien was, verhuisde de familie naar Memphis, de stad die Elvis altijd als zijn Heimat zou beschouwen en waar hij vanaf 1958 een feodale villa, Graceland, zou bewonen met familie, vrienden en hofhouding. Op de middelbare school was hij een verlegen jongen, die geen aansluiting vond bij de andere leerlingen. Zijn androgyne uiterlijk maakte hem bijzonder, en hij versterkte dit iets later door zijn imago te modelleren naar nieuwe antisterren als Marlon Brando en James Dean. Zijn zandkleurige haar verfde hij zwart en hij kamde zich een kuif naar het voorbeeld van Tony Curtis. Met zijn moeder had hij een hechte band, en zelfs een eigen taaltje. De eerste single die hij in 1954 op eigen kosten liet opnemen in de Sun-studio van Sam Phillips heette That's Allright Momma. Dit vergevingsgezinde verjaardagscadeau zou het enige nummer blijven dat Elvis zelf schreef.

Dixie Locke, Elvis' eerste meisje en date voor het eindexamenbal, herinnert zich in de documentaire dat Elvis geen enkele band met zijn vader had: ,,Het leek wel of Vernon Elvis' zoon was, in plaats van zijn vader.'' In ieder geval had Elvis zich voorgenomen kostwinner te worden; kort nadat zijn droom in vervulling was gegaan, namelijk vrachtwagenchauffeur worden, hoorde hij dat hij nóg een plaat mocht maken. De secretaresse van Sam Phillips had haar baas getipt dat Hij gevonden was, waar Phillips al zo lang naar zocht: een blanke die kon zingen als een zwarte.

Toch had Phillips er slechts beperkt fiducie in: na een paar maanden verkocht hij Presley voor een luttel bedrag aan de grote platenmaatschappij RCA: op de foto straalt vooral kolonel Parker. Journalisten die op dat moment naar een kleurenfoto van Elvis vroegen, kregen van de publiciteitsafdeling te horen dat ze zich niet druk moesten maken, want dat het fenomeen binnen een half jaar weer verdwenen zou zijn.

Nog steeds zijn de overgebleven beelden van de jonge Elvis Presley een overtuigend bewijs van het tegendeel. Uiteraard werd het gedraai met zijn heupen en de gedeeltelijk Afrikaanse oorsprong van zijn muziek ook als een bedreiging gezien. Uit die tijd stamt een weinig bekende uitspraak van Presley, althans veel minder bekend dan die van John Lennon in de jaren zestig. Elvis zei: ,,Tegen Jezus Christus bestonden in Zijn tijd ook veel bezwaren. Ik zing en beweeg met mijn heupen om de mensen een plezier te doen en God te eren.''

Elvis maakte alle dingen nieuw. Zijn verschijning was de belangrijkste bijdrage tot een cultuuromslag, de geboorte van de rock `n' roll. En toch was hij een beleefde rebel, die zijn filmregisseurs altijd keurig `meneer' bleef noemen.

Ook al noemde filmcritica Pauline Kael hem eens `a white trash schoolboy sheik', in de grond van de zaak was hij een zuidelijke gentleman. Toen zijn grote liefde Priscilla in Duitsland achterbleef, zou ze haar beau gesmeekt hebben haar te ontmaagden. Elvis vond haar te jong (16) en bood aan haar voortaan in Graceland te laten wonen en op te voeden tot zijn bruid, wat met enige vertraging geschiedde. In diezelfde periode stonden de meisjes voor Elvis' kleedkamer met hun slipjes te zwaaien om met voorrang toegang te krijgen. In de Bel Air-villa waren one way screens aangebracht om het voyeurisme te bevorderen.

Maar voor Priscilla golden andere normen, want ze leek, volgens velen, op Elvis' moeder, die kort na zijn vertrek naar Duitsland overleden was. De scheiding was haar te veel geworden en ze was weer stevig gaan drinken.

Zestien Harley's

Dezelfde paradox van gentleman-sjeik spreekt uit Elvis' goede werken. In aflevering veertien van de documentaireserie, The Spiritual Soul of Elvis, worden sterke staaltjes van zijn generositeit onthuld. Op een dag verscheen een vrachtwagen op het terrein van Graceland, met zestien gloednieuwe Harley Davidsons, acht blauwe en acht rode. De staf had het voor het uitkiezen, maar Elvis zag ook een jongen van een jaar of zestien aan de buitenkant van het hek staan kijken, met ogen groot van verbazing. ,,Hey, son! Heb jij wel eens een bike gehad?'' sprak The King tegen de jongen die nog steeds niets uit kon brengen, en natuurlijk korte tijd later op een motorfiets naar huis kon rijden. Ook gooide Elvis na een optreden in Las Vegas eens een diamanten ring van 40.000 dollar het publiek in, omdat een stemmetje hem vertelde dat er iemand in de zaal zat die dat geld beter kon gebruiken dan hij. Talrijk zijn de verhalen van de auto's en huizen die Elvis schonk aan geliefden, hun ouders en broers, maar ook soms aan een toevallige omstander, die zei dat hij ook wel een roze Cadillac zou willen.

Veel van de kennis op dit gebied wordt ontleend aan de getuigenis van Larry Geller, Elvis' kapper en spiritueel adviseur. We moeten het eigenlijk zo zien, dat God zich openbaart in het charisma van Elvis. En zeg nou zelf, naar een andere rockster worden toch geen ziekenhuizen vernoemd, of kunt u zich The David Bowie Memorial Trauma Center voorstellen?

Het sterkste verhaal komt echter uit een medische bron, namelijk Elvis' tandarts. In de laatste jaren van zijn leven moest The King een zenuwbehandeling ondergaan. Toen de tandarts hem wilde verdoven, zei Elvis even een minuutje nodig te hebben. Hij ging in trance en liet zich vervolgens zonder verdoving behandelen. Presley was goed in geestkracht en bezat een zwarte band in karate. Zijn kledingontwerper onthult dat de fameuze jumpsuits uit de shows van de jaren zeventig in Las Vegas van een stevig soort gabardine werden gemaakt om er vrij en wild in te kunnen bewegen: het voorbeeld was Elvis' karatepak.

Dit soort weetjes maken The Definitive Elvis tot een verslavende dvd. Het ruime opslagvermogen van de schijfjes verleidt tot onbegrensdheid in de kennisoverdracht. Alle trailers van alle 31 films, alle televisieshows, alle Elvis-musea. Er is een klein huiskamermuseum in deel twaalf (All the King's Disciples: The Fans) waar een vader en zijn volwassen, corpulente zoon in gabardine Elvis-pak de jongen heet Elvis Aron Presley McCloud zich aan een sisyfusarbeid hebben gezet. Ze bewaken dag en nacht alle radio- en televisieprogramma's (regionaal? landelijk? internationaal?) op vermeldingen van Elvis, die in schriftjes worden opgetekend. Moeder waarschuwde een paar jaar geleden: Elvis eruit of ik eruit! Sindsdien is niets meer van haar vernomen. Deze vader en zoon lijken het samen beter te hebben dan Elvis en Vernon. Na de dood van de ster, werd Vernon bewindvoerder over het uiteraard gigantische erfgoed, omdat Elvis' enige dochter Lisa Marie (later getrouwd met een andere buitenaardse ster, Michael Jackson en afgelopen week opnieuw in het huwelijk getreden met filmster Nicolas Cage) nog maar negen jaar was. Vernon achtte zichzelf de erfenis kennelijk niet waardig en droeg alles over aan zijn voormalige schoondochter Priscilla. Die wist van Graceland een van de drukst bezochte toeristenattracties van de Verenigde Staten te maken, maar zijzelf ontbreekt, curieus genoeg en zonder toelichting, in de documentaire, ook al kan die alleen tot stand gekomen zijn met haar uitdrukkelijke toestemming.

Maar waarom neemt de populariteit van Elvis nog steeds toe? Omdat beleefde rebellen nu meer in trek zijn dan subversieve types als John Lennon of Mick Jagger? Omdat liefdadigheid en patsen met geld in steeds bredere kring met elkaar verward worden? Omdat we de Eindtijd naderen en Elvis op z'n minst opgevat kan worden als een profeet? Of gewoon omdat hij een muzikaal pionier was en een geniale performer?

Elvis is de grote trooster geworden, de androgyne held die mannen willen imiteren en vrouwen willen beminnen. In de film Men in Black (1997) werd al beweerd dat hij ook eigenlijk van een andere planeet kwam. De behoefte aan troost is het grootst bij de mensen die het aan veel ontbreekt, zowel in Amerika als in de rest van de wereld. Het zou kunnen dat hun aantal toeneemt, maar in ieder geval is in de westerse wereld langzaam het taboe verdwenen op dwepen met populistische verlossers, promiscue geldsmijters of politieke wonderdokters. In dit tijdperk past Elvis perfect, en kost het weinig moeite om hem te imiteren. Zo wordt het leven bijna toch nog eerlijk.

The Definitive Elvis dvd-box is verschenen bij Columbia TriStar Home Entertainment. Richtprijs: €75,-