`Kan de cd-branche bewijzen dat er géén kartel is'

De kartelpolitie bekijkt opnieuw de cd-markt. Wat mankeert er aan die markt, en hoe komt dat?

Eddy de Heus, eigenaar van cd-winkel White Noise in Utrecht, is een jarenlang strijder tegen de macht van de muziekindustrie. Vele malen heeft hij platenmaatschappijen getrotseerd die hem de wet voorschreven. ,,Ik kan niet bewijzen dat er een kartel is'', zegt hij. ,,Daarom draai ik het om: kan de industrie bewijzen dat er géén kartel is?''

Dan wordt het interessant, vindt De Heus. ,,Neem de eerste cd van Anouk, een paar jaar geleden. Een onbekende zangeres, al blij dat haar album überhaupt op de markt komt. De opnamen kosten haast niets. Maar het album van de Rolling Stones, dat miljoenen aan opname- en promotiekosten kost, wordt in de winkel voor dezélfde prijs aangeboden. Dat kan alleen als er prijsafspraken zijn.''

Gisteren werd de discussie over het cd-kartel nieuw leven ingeblazen door de rol die de nieuwe minister van Economische Zaken Herman Heinsbroek speelt. Als jarenlange baas van platenmaatschappij Arcade werd ook hij geregeld beticht van kartelvorming, zonder dat het bewijs werd geleverd. Onderzoek naar zijn bedrijf liep mede vast op vernietigde notulen en intimidatie van een getuige. Niettemin is Arcade in 1999 veroordeeld voor het zevenmaal illegaal opleggen van prijzen aan winkeliers. En nu is Heinsbroek als minister politiek verantwoordelijk voor de `sectorscan' die de kartelpolitie NMa op dit moment uitvoert naar de cd-markt – omdat er opnieuw aanwijzingen zijn dat die markt niet optimaal functioneert.

Na de oorlog, in 1947, spannen industrie en winkeliers samen om zowel horizontaal (tussen winkeliers onderling) als verticaal (tussen industrie en winkeliers) prijsafspraken te maken, aldus het in 1997 verschenen boek Muziek in detail. De overheid staat het kartel toe. Een grote rol is er voor de detaillistenvereniging, onder leiding van Jaap van Praag (de latere voorzitter van voetbalclub Ajax). Ook televisiepresentator Willem Duys is een man van gewicht in de branche: hij leidt rond 1960 de organisatie waarmee het kartel collectieve reclame maakt. Maar in 1974 is het afgelopen: de Europese Commissie verbiedt het kartel. In de tweede helft van de jaren zeventig woedt vervolgens een prijsoorlog, en als de markt begin jaren tachtig slecht loopt (de lp verliest terrein, de cd is er nog niet) ontstaat de situatie die nog steeds bestaat: weinig concurrentie.

Harry Hoving timmert vanaf medio jaren tachtig aan de weg met zijn Plato-winkels. Hij heeft ze in Rotterdam en Leiden en begint er een in Den Haag. Dan loopt hij tegen de zittende macht op. ,,Ik begon in Den Haag met een paar aanbiedingen. Kreeg ik onmiddellijk een telefoontje van een concurrent: dénk erom jongen, als je zo doorgaat maken we je kapot.''

Als Plato steeds groter wordt, en uitgroeit tot een keten van tien winkels in het land, krijgt hij eind jaren tachtig een uitnodiging van een informeel gezelschap: de Utrecht Groep. ,,Ik heb geweigerd maar de bedoeling was helder. In de `Utrecht Groep' kwam een aantal grote detaillisten samen die, zoals ze mij vertelden, `elkaar niet in de weg willen zitten'.''

Ze hoeven in die `Utrecht Groep', aldus Eddy de Heus van White Noise, prijzen niet achter de komma af te spreken. Het gaat om afstemming: iedere deelnemer mag een paar keer per jaar stunten, zolang ze verder maar bij mekaar in de pas blijven. Allemaal precies dezelfde prijzen hoeft niet, dat valt op, zolang de verhoudingen maar intact blijven. ,,De Utrecht Groep speculeert erop dat kleine detaillisten de grote jongens vanzelf volgen. Niet allemaal, ik bijvoorbeeld nóóit, maar de meesten doen dat wel'', zegt De Heus. Precies die verdenking rees afgelopen voorjaar, toen de Consumentenbond vaststelde dat per 1 januari overal in het land de prijzen met hetzelfde percentage stegen. De detaillisten maken die afspraken, zegt De Heus. Maar de industrie doet mee: ,,Kan niet anders. Als platenmaatschappijen het spel niet meespelen heeft het voor winkeliers geen zin afspraken te maken.''

De voorzitter van de Utrecht Groep, Hans Puls, voormalig directeur bij Vroom en Dreesmann, zegt dat de maandelijkse vergaderingen van het clubje niet over prijzen gingen. Er was aan het eind van de jaren tachtig ontevredenheid over de brancheorganisatie, zegt hij, waardoor grote detaillisten in Utrecht op zijn V&D-kantoor bijeen kwamen om ,,collectieve acties'' af te stemmen zoals reclame voor feestdagen: vaderdag, moederdag, platen-tiendaagse. ,,Met een kartel heeft dat niets te maken'', zegt Puls, gepensioneerd bij V&D maar nog altijd vice-voorzitter van de branchevereniging. ,,Dat gepraat over een kartel is onzinnig. V&D doet al jaren aan prijsstunts: hoe kan dat dan? De Utrecht Groep bestaat trouwens niet meer. Die is halverwege de jaren negentig opgeheven omdat de verhoudingen met de vereniging waren hersteld.''

Toch vallen bij detaillisten uit het hele land nog steeds ervaringen op te tekenen dat de industrie de lakens uitdeelt. Essentieel is dat maatschappijen monopolist zijn: de `nieuwe' van Michael Jackson is maar bij één label te koop. Die afhankelijkheid van de industrie leidt nog altijd veelvuldig tot misbruik, klagen detaillisten. Zo is er Europa op papier één markt. Maar het lukt het maatschappijen niet in alle EU-landen nieuwe albums op hetzelfde moment uit te brengen. Dit biedt detaillisten de mogelijkheid nieuwe cd's dankzij parallelimport eerder te koop aan te bieden dan de platenmaatschappij in Nederland wenst. Peter van Bohemen van Velvet in Delft: ,,Toen ik laatst een nieuwe cd van een populaire band via Duitsland vijf dagen vóór de Nederlandse release in de winkel had, ben ik gebeld door de maatschappij: ik moest stoppen of ik zou niet meer geleverd krijgen''.

Formeel mag dit niet: er is leveringsplicht. Maar via pesterijen – te laat leveren, de bestelling `vergeten' – kunnen maatschappijen winkeliers gevoelig raken. Het is een spel met vele varianten. Eddy de Heus van White Noise faxt een brief die hij op 30 juli van Sony ontving, nadat hij vorige maand de nieuwe Bruce Springsteen eerder verkocht dan Sony wenste. Sony trekt daarin alle kortingen in zodat De Heus duurder moet verkopen dan de concurrent. ,,Mag niet'', zegt De Heus. Sony wil niet reageren.

De industrie is ondoorgrondelijk, zelfs voor mensen die er jaren in werkten. Kick Klimbie, tussen 1985 en 1992 directeur van EMI Nederland, nu met pensioen: ,,Ik kan niet zeggen dat we hier een kartel hebben, daar heb ik nooit iets van gemerkt. Maar klóppen doet het niet. Kijk nou eens naar de duur van een cd. Bij boeken is het helder: hoe dikker het boek, hoe hoger de prijs. Maar wat zie je bij cd`s? Duurt een opname 33 of 56 minuten, maakt niet uit: de prijs verschilt er niet door. Kán natuurlijk niet.''

Hoogleraar `culturele industrie' Paul Rutten van de Rotterdamse Erasmus universiteit, die veel onderzoek deed naar de muziekbranche, wijst erop dat de karteltraditie van de branche zijn sporen nog op veel plaatsen nalaat. Zo zitten industrie, detaillisten, uitgevers en rechthebbenden (Stemra) nog altijd samen in een stichting voor collectieve promotie. ,,Er is nog altijd héél veel poldermodel in de branche. Ik weet niet of het kartel nog bestaat, maar vaststaat dat het een sector is met een dubieuze traditie op het terrein van marktwerking. Het is niet zonder ironie dat juist die sector de minister heeft voortgebracht die marktwerking moet stimuleren.''