De kerstboom van de accountant wordt afgetuigd

De mega-fraude in het Amerikaanse bedrijfsleven afdoen als een irritant incident waarbij een handvol rotte appeltjes kortstondig een smet werpen op het zo voortreffelijke kapitalistische marktsysteem, is borrelpraat. Het is dus zorgwekkend als ABN-Amro bestuursvoorzitter Rijkman Groenink onder het motto ,,buitengewoon pissed off te zijn'' deze opportunistische visie onderschrijft, en zichzelf, en De Bank, in een slachtofferrol manoeuvreert.

Het heeft er alle schijn van dat hij hiermee poogt de dubieuze activiteiten van enkele beursgenoteerde internationale ondernemeningen, hun adviseurs en accountants te bagatelliseren. Gaat rustig slapen, want de Amerikaanse beurswaakhond SEC heeft alles onder controle: ,,Alle boeken zijn inmiddels nagekeken. Hopelijk keert de rust ook weer terug op de financiële markten'', aldus citeerde deze krant van 8 augustus de ABN-Amro topman. Terwijl in Amerika zelf op alle niveau's de hel is losgebarsten, stelt Groenink dat het allemaal wel los zal lopen. Immers, zo suggereert hij, het gaat om een paar corporate appels, het systeem van de vrije en gedereguleerde markt staat niet ter discussie.

In The New York Times schreef senator John McCain, voormalig Republikeins presidentskandidaat en allesbehalve een regelneef, dat juist het systeem zo rot is als een mispel. De basisprincipes van een vrije markt, aldus McCain, zijn transparantie en vertrouwen. In het huidige klimaat van slappe en onzorgvuldige regulering en controle slaan corporate opportunisten hun slag. Het vrijemarktsysteem is in de afgelopen tien jaar verziekt. Wetgeving is vereist om de overheid weer te kunnen laten ingrijpen. Niet alleen moeten frauderende managers de gevangenis in, ook de heer Pitt van diezelfde SEC-beurswaakhond, dient ontslagen te worden omdat hij veel te lang de accountants gedoogd heeft ,,die fraude door hun klanten oogluikend toelieten en daarna documenten versnipperden om hun eigen misdaden te verhullen''. Dixit McCain.

Ook gerennomeerde bankiers als Citigroup en J.P. Morgan Chase blijken voor miljarden dollars creatief spookondernemingen te hebben bedacht, waarmee hun corporate cliënten leningen als inkomen konden boeken. Dwars door de fameuze Chinese muren heen hebben beursanalisten jarenlang doodzieke IT-bedrijfjes als goudhaantjes op de markt aanbevolen. In het bedrijfsleven resulteerden allerlei beloningssystemen, onder meer met opties, in verborgen kosten en gemanipuleer met aandelen. Van echt onafhankelijke toezichthouders was geen sprake meer – ruim baan derhalve voor het faciliteren, in ieder geval het toelaten, van frauduleuze praktijken.

Van al deze gelegenheidsgevers is het vooral de accountant die de zwarte piet krijgt toebedeeld. De beroepsgroep die ooit te boek stond als voorbeeld van integriteit (en onmetelijke saaiheid) wordt nu geassocieerd met creatief boekhouden, list en bedrog. In de jaren '30 vroeg een Amerikaans senator aan een vertegenwoordiger van de accountantsbranche hoe zij dachten zichzelf te kunnen controleren. ,,U zult het moeten doen met ons geweten'', luidde het antwoord. Anno 2002 is de branche onder curatele gesteld, en is het voorgoed gedaan met de poppenkast van zelfregulering.

Ze hebben dit over zichzelf afgeroepen toen zij twintig jaar geleden hun beroepspraktijk van `bonenteller' gingen ombouwen tot multidisciplinaire warenhuizen waar zij onder één dak een baaierd van diensten gingen uitventen. Van degelijke beroepsbeoefenaars veranderden zij in uitbaters van een circus met talloze vaudeville-acts naast het vertrouwde accountantswerk: strategisch consult, fiscaal advies, informatietechnologie, headhunting, human resource management, corporate finance, risicomanagement en, uiteindelijk, de onvermijdelijke juristen om voor cliënt en henzelf het hele spul in te dekken. De drijfveer werd omzetvolume, marktaandeel, de bottom-line. Zij hanteerden verkooppraktijken die de meest brutale discounter in grutterswaren zou doen verbleken. Aldus werden accountancywerkzaamheden gebruikt als prijslokkertje in het gevecht om marktaandeel in de lucratieve consultancy-markt – niet alleen in de VS, ook in Nederland.

De vraag is: wie heeft zijn ziel aan wie verkocht.

In een marktonderzoek uit begin jaren '80 voor het Amerikaanse accountantsbureau Peat Marwick (nu KPMG) stelde een meerderheid van de ondervraagden dat zij van hun accountants zeker ondersteuning zouden accepteren op het terrein van bijvoorbeeld de automatisering van de financiële administratie – destijds een actueel probleem in het verlengde van de werkzaamheden van accountants. Wat betreft andere adviesdiensten was men vooral bezorgd over de integriteitsvraag: hoe kan een accountant die de cijfers controleert, diezelfde opdrachtgever ook doorlichten op terreinen als strategie en kwaliteit van bestuur? En, zo zeiden de ondervraagden, hoe kan het zijn dat de accountants in kwestie hun eigen advieswerk controleren?

Tja.

Nog een vraag: waar is de eertijdse scepsis van het bedrijfsleven gebleven?

Een serie schandelen en ingrijpen van de overheid zijn nodig gebleken om het verloederde systeem te corrigeren. Kennelijk was de markt zelf daartoe niet in staat en wordt de noodzakelijke correctie nu afgedwongen door publiek en overheid. In de VS wordt de kerstboom van de accountantswarenhuizen nu radicaal afgetuigd: zelfs de piek, de lucratieve windhandel van consultancy, wordt definitief opgeborgen. De branche wordt voortaan van buitenaf – en niet meer door zichzelf – gecontroleerd. De vraag wie ooit de kat op het spek gebonden heeft is niet meer relevant. Immers, door het systeem door middel van regulering en controle, door checks and balances, in de kern aan te pakken, kan het vertrouwen in de vrije markt worden hersteld.

Dat het hier niet om zomaar een paar rotte appeltjes gaat, moet toch ook een Nederlandse bankier duidelijk zijn.

Wouter Knapper is marketing-adviseur.