Sfinx en geweten

Het oeuvre van de op 1 augustus overleden architect Dick Apon was niet zo groot. Maar Apon is wel, samen met H. Maaskant en D. Dijk, een van de architecten van een gebouw dat vrijwel iedere Nederlander kent: de pier in Scheveningen. Apon ontwierp de pier zes jaar nadat hij in 1955 samen met drie andere architecten het bureau ABBT had opgericht. Apons magnum opus is ongetwijfeld het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag uit 1984, een groot gebouw dat mede dankzij de getrapte opbouw en de opvallende kolommen in de gevel niet zo massief is als een kantoor voor 1200 ambtenaren zou kunnen zijn. Daarnaast ontwierp hij de Nederlandse ambassade in New Delhi en verschillende woningbouwprojecten, waaronder dat op Kattenburg in Amsterdam (1976) en in het centrum van Almere Haven.

De huizen in Almere Haven uit 1979 zijn de extreemste reactie van Apon op het naoorlogse modernisme. Het zijn gezellige bakstenen huizen langs een gracht, die in de verte doen denken aan het oude Amsterdam waar veel Almeerders vandaan kwamen. Twintig jaar eerder had Apon aan de wieg gestaan van de Forumgeneratie die de naoorlogse Nederlandse architectuur beslissend zou veranderen. Omdat hij zich al in de jaren vijftig luidruchtig had verzet tegen het massale, eenvormige karakter van de woningbouw van de wederopbouw, werd hij mede gevraagd een nieuwe redactie van het tijdschrift Forum te vormen. Samen met onder anderen Aldo van Eijck, Herman Hertzberger en Jaap Bakema schreef hij eind jaren vijftig, begin jaren zestig Forum vol en werd zo een van geestelijke vaders van ,,de andere gedachte in de architectuur''. Kort gezegd kwam deze andere gedachte erop neer dat grootschalige nieuwbouwwijken en grote gebouwen aan de menselijke schaal moesten worden aangepast door ze uit kleine eenheden op te bouwen.

In zijn woningen in Almere en ook in het ministerie van Buitenlandse Zaken speelde deze ,,andere gedachte'' zeker een rol. Maar Apon werd nooit een fanatiek profeet van de ,,andere gedachte'', die zeer tegen de zin van de betrokken architecten bekend werd onder de naam `structuralisme`. Als docent aan verschillende Academies van Bouwkunst en vooral aan de Technische Universiteit in Eindhoven probeerde hij nooit de studenten in een bepaalde richting te sturen. Hij was een uitstekend luisteraar, aldus zijn ex-student Rudy Uytenhaak die hem betitelt als ,,het geweten van de architectuur''. Herman Hertzberger, die samen met Apon in de beroemde Forum-redactie zat, herinnert zich Apon als ,,een sfinx die door helemaal niets te zeggen meer zei dan mensen die veel praten.''

Door zijn terughoudende opstelling als docent schiep Apon aan de faculteit Bouwkunde in Eindhoven een klimaat waarin de zogenaamde Eindhovense School kon ontstaan. Het past bij de bescheiden en tolerante Apon dat deze Eindhovense School met als leden onder anderen de huidige Rijksbouwmeester Jo Coenen, Sjoerd Soeters en Rudy Uytenhaak eigenlijk helemaal geen school is, maar slechts een verzameling individualisten met zeer uiteenlopende opvattingen.