Schröder zoekt een reddende hand

De Duitse bondskanselier Gerhard Schröder wordt 22 september bij de stembus afgerekend op een falend werkgelegenheidsbeleid. Deze week doet hij nog een uiterste poging het tij te keren. De personeelschef van Volkswagen moet hem daarbij helpen.

En hieerrrrr is Peter! Peter Hartz, in het dagelijks leven personeelschef van Volkswagen, speelt dezer dagen een hoofdrol in de Duitse verkiezingsstrijd. Hartz is voorzitter van een commissie die de Duitse arbeidsmarkt weer tot leven moet wekken, en daarmee een van de laatste strohalmen van Gerhard Schröder. Deze wil op 22 september herkozen worden, maar staat te boek als de kanselier die de werkloosheid niet de baas kon.

In een briljant geënsceneerd pr-spel domineren Hartz en opdrachtgever Schröder nu al dagen de discussie over hét thema dat de race om het kanselierschap volgens velen zal beslissen. Wie heeft de beste recepten om de werkloosheid te bestrijden? De christen-democraat uit Beieren, Edmund Stoiber, die presideert over de deelstaat met de laagste werkloosheid, of toch de sociaal-democraat Schröder die op een onvoorzichtig moment zei dat hij het niet waard is herkozen te worden als de werkloosheid niet tot 3,5 miljoen zou dalen? In juli zaten bijna 4,1 miljoen Duitsers zonder werk.

Deze week komt het eindrapport van de breed samengestelde commissie-Hartz gereed. De presentatie vindt vrijdagmiddag plaats in de Französischer Dom in hartje Berlijn. De SPD besteedt er talloze persconferenties en een speciaal partijcongres aan. Nog voordat het commissierapport gedrukt is, looft Schröder het werk van Hartz als ,,grote sprong voorwaarts'', vergadert de SPD-top er over en komen de voorstellen in het kabinet. Een verkiezingscampagne baart onorthodoxe procedures.

Met een omvangrijk en gedetailleerd `masterplan' wil Hartz de werkloosheid in drie jaar tijd halveren. Hartz zet onder andere in op een soepeler arbeidsbemiddeling, korting op uitkeringen van onwillige werkzoekenden, aanpassing van het begrip passende arbeid en goedkoop kapitaal voor kleine ondernemingen die werklozen in dienst nemen, eventueel te financieren uit een vorm van amnestie voor belastingvlucht. Veel heil verwachten Hartz en Schröder van uitzendwerk, dat tot nu toe maar een bescheiden rol speelt in de Duitse economie.

De oppositie vindt het allemaal te weinig, te laat; een noodsprong vlak voor het eindsignaal voor de rood-groene coalitie. Edmund Stoiber noemde de voorstellen ,,gezwets'', zijn campagneteam becijferde dat Hartz het 53ste rapport over de arbeidsmarkt zal presenteren in vier jaar tijd. Wij zullen geen rapporten produceren maar maatregelen nemen, schamperen de christen-democraten.

Schröder zat klem. Eerst probeerde hij de werkloosheid te lijf te gaan met een eigen variant van tripartiet overleg naar Nederlands voorbeeld, het zogenoemde Bündnis für Arbeit. Dat leverde talloze aanbevelingen op maar de consensus tussen werkgevers en werknemers verbrokkelde onder druk van pittige CAO-conflicten; de aanbevelingen verdwenen in een bureaula.

Vervolgens kreeg Schröder steun van de hoogconjunctuur en kalfde de werkloosheid af. Vorige zomer, toen de klad erin kwam, volhardde Schröder in een beleid dat hij zelf omschreef met de metafoor van de `ruhige Hand': de conjunctuur zou het werk wel doen. De conjunctuur deed haar heilzame werk niet en Schröder deinsde ervoor terug om harde maatregelen te nemen. [Vervolg HARTZ: pagina 13]

HARTZ

'Dit is pure stembusstrijd'

[Vervolg van pagina 1] De aarzeling van Schröder om een omvangrijk hervormingsprogramma te lanceren is begrijpelijk. Zijn regeerperiode verkeert in de laatste maanden. De arbeidsmarkt is bovendien een maatschappelijk mijnenveld waar machtige bonden en sterke werkgeversorganisaties elkaar in een houdgreep nemen – geen SPD-politicus gaat bovendien graag de boer op met een voorstel voor een soepeler ontslagrecht.

De afgelopen twee jaar was het politiek eenvoudig niet opportuun om de arbeidsmarkt met vergaande hervormingen te lijf te gaan, zei een SPD-minister vorige week tijdens een achtergrondgesprek met buitenlandse journalisten. Grote hervormingen start men immers aan begin de ambtstermijn, niet aan het eind.

De Duitse arbeidsmarkt staat te boek als star en technisch complex: werknemers zijn niet flexibel en tot het uiterste beschermd. De bonden zijn groot en machtig en waken met argusogen over de rechten van hun leden. De arbeidsbemiddeling is bovendien bureaucratisch en weinig effectief, werkzoekenden hebben veel speelruimte in het afwijzen van banen.

Stijgende werkloosheidscijfers en gunstige opiniepeilingen voor de oppositie dwongen Schröder ten langen leste toch tot actie. Was daar niet nog ergens een commissie? Afgelopen winter waren de arbeidsbureaus, ondergebracht in de Bundesanstallt für Arbeit, in opspraak geraakt toen bleek dat ze de cijfers voor bemiddeling kunstmatig hoog hielden. Elke werkloze die een baan vond werd als succes geboekt – ook als het arbeidsbureau daar geen bemoeienis mee had. Peter Hartz moest voorstellen doen om arbeidsbemiddeling te reorganiseren.

Details zijn nog niet bekend, maar de Duitse media hebben de hoofdlijnen van Hartz' plannen inmiddels gepresenteerd (zie kader). Een van de belangrijkste voorstellen is het stimuleren van uitzendwerk. Hartz stelt voor aan elk arbeidsbureau een uitzendbureau te koppelen, dat werklozen in dienst neemt en onder gunstige voorwaarden verhuurt aan ondernemingen. Een deel van die uitzendbureaus zal in handen zijn van de overheid. Ook zullen de mogelijkheden voor uitzendbureaus om werknemers voor wie geen werk is weer te ontslaan versoepeld worden; nu moeten uitzendbureaus mensen in dienst houden ook als er geen werk voor ze is. In het verleden hebben de bonden uitzendwerk, een vorm van moderne uitbuiting, zoveel mogelijk afgeremd.

Stoiber's schaduwminister voor economie, Lothar Späth deed Schröders plotselinge ijver af als doorzichtige campagnetruc. ,,Dat is pure verkiezingsstrijd en heeft met serieus beleid niets van doen." Späth hekelde vooral de grote rol die in Hartz' plannen is weggelegd voor de overheid. ,,Basisfout is het geloof in de staat. Hartz maakt van 2 miljoen werklozen 2 miljoen ambtenaren'', zei Späth, verwijzend naar de `staatsuitzendbureaus'.

De kritiek op Hartz kan evenwel niet verhullen dat ook de oppositie geen duidelijk plan heeft om de werkloosheid aan te pakken. Stoiber belooft zowel belastingverlaging, als hogere uitgaven en begrotingsevenwicht: een recept dat alleen maar een kans maakt bij een grote economische groei. De oppositie heeft het met Hartz extra moeilijk omdat een aantal voorstellen uit haar koker komt. De gedachte bijvoorbeeld om onwillige werkzoekenden die alternatieven afwijzen te korten op hun uitkering is door de oppositie al vaker naar voren geschoven. Nu moet ze lijdzaam toezien hoe Schröder het eigen gedachtegoed kaapt.

Schröder zal er niet meer in slagen om de ideeën van Hartz nog voor de verkiezingen in wet om te zetten. Maar hij is er wel al in geslaagd om het initiatief in de campagne naar zich toe te trekken en het verlammende imago van de ,,ruhige Hand'' af te schudden.