Het is maar een spel

Alle stukken van Beckett zijn wreed, en Endgame is wel het wreedste. Het personage Hamm kan niet staan, zijn knechtje Clov kan niet zitten, en Hamm's beenloze ouders Nagg en Nell zouden omvallen als ze niet ieder in een vuilnisbak zaten. Tussen die vier gehandicapten heerst een spanning die zich bij de geringste provocatie kan ontladen. En vluchten is uitgesloten – niet alleen vanwege de verminkingen maar ook omdat Beckett zijn figuren in een beklemmende ruimte stopte.

Een schilderij hangt met het plaatje naarbinnen aan de muur, grijze lichtbanen dwarrelen als stofwolken neer en de smalle hoge vensters bieden geen uitzicht op de wereld. Clov doet daar wel verslag van: door het ene raam ziet hij een kale vlakte, door het andere een doodstille zee. De natuur lijkt gestorven te zijn, buiten is het al afgelopen en binnen wacht men op het einde: ,,Finished, it's finished, nearly finished, it must be nearly finished'', zegt Clov.

,,Ondraaglijk'', vonden de eerste recensenten dit stuk, dat in 1957 in première ging. De ellendige dood van Nell, de paniek van Hamm toen zijn pijnstillers op waren, zijn gemene vragen aan de niet al te snuggere Clov en de vele andere kwellingen op het toneel deden `de schedels' van de toeschouwers `barsten'. Waarschijnlijk had die eerste regisseur het woordje game over het hoofd gezien.

Endgame is maar een spel. De hele eenakter door speelt Hamm voor een imaginair publiek. Hij spreekt op een theatrale manier en soms fluisteren Nagg en Nell: ,,What was that he said?'' (wat zei hij?), alsof ze toeschouwers zijn die de acteur even niet hebben verstaan. We zijn beland in een wereld waar alles illusie is, in het theatrum mundi, ofwel: de hele wereld is één grote voorstelling.

Zo'n interpretatie opent de weg voor humor. In Nederland begreep men dat al snel. Erik Vos ensceneerde in 1964 bij De Appel een versie met drukke clowneske effecten en in 1972 vertolkte Ko van Dijk bij de Haagse Comedie een Hamm die door zijn spel met de zaal veel weg had van een rasechte stand-up comedian. Beckett's regieaanwijzingen nam men niet meer zo nauw. De Trust, in 1990, schrapte zelfs de vuilnisbakken. Nagg en Nell werden in twee aquaria gezet en daar, gezeten in het water, deden zij alsof er niks aan de hand was. Nell bemoeide zich uitsluitend met haar breiwerkje, Nagg las de krant en alleen hun hoofden staken boven de aquaria uit. Of regisseur Conor McPherson vanavond ook zo ver gaat moet u zelf maar zien.

Beckett on film: Endgame (Conor McPherson, 2000, Ier/GB). NPS/VPRO. Ned.3, 23.25-0.50u.