Efficiëntie versus tegencultuur

Wedstrijden tussen Borussia Mönchengladbach en Bayern München hebben een beladen verleden. Lang geleden waren ze immers een botsing tussen twee verschillende maatschappijopvattingen. Zaterdag eindigde het duel in een doelpuntloos gelijkspel.

Een wedstrijd tussen Borussia Mönchengladbach en Bayern München in de Bundesliga roept nog steeds oude sentimenten op. In de jaren zeventig bestormden beide clubs vanuit het niets de Europese top. Bayern pokerde om de macht en vestigde zich als wereldfenomeen. Borussia zocht vertier en teert op één tijdperk. De twee beste voetballers uit de Duitse geschiedenis symboliseerden het beeld van hun club. Günter Netzer introduceerde de revolte, de opwinding, de vrijheid, de popart en de Rolling Stones in het stadion. Franz Beckenbauer timmerde aan een commercieel concept en ontpopte zich tot een voetballende Freddy Breck. Netzer en Beckenbauer waren elkaars tegenpool. Ze verzinnebeelden ieder één deel van de voetbalontwikkeling uit die tijd: de kunstenaar en het commerciële brein.

Conservatisme of tegencultuur. Franz-Jozef Strauss of Willy Brandt. Franz Beckenbauer of Günter Netzer. Ziedaar de polarisatie van de Duitse samenleving tussen 1968 en 1975. Bayern München en Borussia Mönchengladbach poneerden een zeer uiteenlopende filosofie en systeem. Bayern vertegenwoordigde professionalisme, zakelijkheid en functionaliteit. Borussia trakteerde op spelplezier, hervormingsgezindheid en frivoliteit.

Ik ontmoet Holger Jenrich op een terrasje in het stemmige centrum van de stad. Een onophoudende groenwitte supportersstroom trekt naar het Bökelberg-stadion, dat geïntegreerd is in centrum. Holger Jenrich is socioloog en hoofdredacteur van een tijdschrift voor ouderenzorg. Hij groeide op in Mönchengladbach en beleefde de gloriejaren als fan. Hij ontwikkelde zich tot historicus van de club en schreef naast de geschiedenis van Borussia (Tore, Tränen & Triumphe) ook een boek over de rivaliteit met Bayern in de jaren zeventig: ,,Bayern tegen Borussia betekende een strijd tussen wereldbeschouwingen, een clash der ideeën. Links tegen Rechts. Arm tegen Rijk. Schoonheid versus Resultaat. Utopie tegen Realisme. Voor velen zelfs: Goed tegen Kwaad. Het Bayern van Beckenbauer gold als het te bekampen establishment en het Borussia van Netzer als het libertaire alternatief. Netzer werd de voetballende Rudi Dutschke genoemd. Mei 1968 het tijdperk van protest, politiek en popcultuur smeedde ook de sympathie voor Borussia en Netzer.''

Het Prinzip Mönchengladbach stond lijnrecht tegenover het Prinzip Bayern. Günter Netzer vertolkte de Geist der Utopie: Woodstock, Born to be Wild, The Rolling Stones en Wilhelm Reichs gedachten omtrent seksuele vrijheid. Hij reed met een Jaguar E, de lange blonde haren wapperend in de wind. Hij had een `living apart together-relatie' met de popartkunstenares Hannelore Ziggurat, die zich liet inspireren door Andy Warhol. Samen openden ze de discotheek Lovers Lane en schonken het provinciale Mönchengladbach de rock'n roll en de vrije liefde. Hannelore was het Duitse evenbeeld van de Duitse zangeres Nico van de Amerikaanse band Velvet Underground, die door Warhol was opgericht. Ze beïnvloedde Netzer in zijn keuze voor excentrieke kleding en in zijn gedachten over kunst, eenzaamheid en rebellie. Hij was de eerste Duitse voetballer die intellect verbond met fantasie. Hij kon met zijn vrije schop-ritueel de Bökelberg onderdompelen in een psychedelische roes. Netzers spel neigde naar erotiek en choreografie. Hij predikte de voetbalverleiding van Johan Cruijff en George Best. ,,Er bestond een vorm van Sehnsucht naar Günter Netzer'', aldus Jenrich. ,,Het verlangen van de Duitse jeugd naar individuele vrijheid vertaalde zich via hem en het voetbal van Borussia.''

In München verliep de evolutie enigszins anders. Sinds de internationale opkomst van FC Bayern in de jaren zestig behoren minister-presidenten van de conservatieve CSU, door Duitse politieke waarnemers omschreven als Bayerische Staatspartei, tot de onafscheidelijke entourage van de club. Van de overleden Franz-Jozef Strauss destijds tot Edmund Stoiber vandaag. FC Bayern identificeerde zich volledig met de behoudende Beierse christendemocratie. De CSU beschouwt op haar beurt het voetbalbolwerk als een Staatsverein, als product én uithangbord van haar beleid.

In de tijd dat SPD-Bondskanselier Willy Brandt op het internationale podium afrekende met het besmeurde verleden van ziijn natie - onder meer door zijn pacifistische Ostpolitik en zijn knieval voor het joodse monument in Warschau - beroemde Franz Beckenbauer zich op zijn genegenheid voor Franz-Jozef Strauss die zich in de jaren zeventig een warm minnaar van de koude oorlog toonde. Hij beschouwde Strauss als zijn politieke vaderfiguur. De invloedrijke Beckenbauer, op dat ogenblik aanvoerder van de Mannschaft, spijkerde op het hoogtepunt van zijn spelersroem openlijk Willy Brandt als 'een nationaal ongeluk' aan de schandpaal. Die overwoekerende invloed van de CSU werd binnengesmokkeld door Willi Neudecker. De autoritaire bouwondernemer metselde van 1963 af de fundamenten onder het huidige Bayern. Hij stuurde met harde hand de amateuristische vereniging naar een professionele structuur. Zijn vernieuwde Bayern schaarde zich achter de elitaire wereldbeschouwing van het Beierse establishment. Neudecker kneedde vervolgens met Franz Beckenbauer een nieuw spelerstype, dat binnen én buiten het veld model hoorde te staan voor het bestofte, afstandelijke en hooghartige Duitsland. Voor superefficiëntie. Voor harde, emotieloze zakelijkheid. Voor nouveau riches. Der Franz, der Kaiser van de voetbalschlager, de voetbalpendant van Freddy Breck. Sindsdien polariseert Bayern. Men is voor of tegen. Een sociologisch onderzoek wees uit dat de rijkste en succesvolste Duitse club tegelijk de meest gehate is. Bayern bezielde zelden en voetbalde vanuit een dogmatisch keurslijf: stroef en koel maar wel bijzonder doeltreffend.

Günter Netzer voerde een ogenlijke strijd. Zijn vernieuwingsmissie was kansloos in de Bundesliga. Het fijnbesnaarde Borussia faalde tegen het berekende Bayern. Netzer verloor van Beckenbauer de strijd om de macht in de Mannschaft. Hij trotseerde de hoon van het Duitse publiek, dat hem brandmerkte als verrader nadat hij, uit onvrede met het door Beckenbauer opgedrongen behoudende spelsysteem, selecties had geweigerd. De rebel van de bal stond vaak alleen. Netzer was de `heimatloze linke' van het Duitse voetbal zijn geautoriseerde biografie werd geschreven door een literaire criticus Beckenbauer de `allemansfranz', die zijn eigen boek Ich noemt.

De stijl van Franz Beckenbauer beheerst nog steeds die van het huidige Bayern: arrogant, afstandelijk en afwachtend. De voetbalgedachten van Netzer zijn niet meer terug te vinden in het systeem van Borussia. Het zien van haar spel doet pijn aan de ogen, de memorie aan de tijden van weleer des te meer.

,,Günter Netzer is vergeten op de Bökelberg'', mijmert Holger Jenrich. ,,De club heeft afstand van hem genomen, de huidige fans en spelers weten niet meer wie hij is. Zijn filosofie dreigt een voetnoot te worden in de geschiedenis van het Duitse voetbal. Moge zijn geest ooit terug over Borussia neerdalen.'' De herinnering is een vorm van hoop.