De `gevoelsinflatie' van de euro

Wat `iedereen' al wist, heeft Nederlandsche-Bankpresident Wellink vrijdag bevestigd: de euro heeft het leven duurder gemaakt. En geen prijzenstop of stickeractie kan dat nog veranderen, zo lijkt het.

Het is vooral een stok achter de deur, legt GroenLinks-woordvoerder Kees Vendrik uit: hij stelde dit weekeinde voor een wettelijke prijzenstop van twaalf maanden in te voeren voor producten zoals een biertje en de parkeermeter. Als dat tenminste de producten zijn waarbij ondernemers, zoals Vendrik het noemt, ,,onterecht genoten voordeel'' hebben van de invoering van de euro. Maar ook hij heeft het liefst dat ondernemers uit zichzelf beloven de prijzen niet langer te verhogen.

Het middel – de wettelijke prijzenstop – trekt de aandacht, omdat dat in Nederland al decennialang niet meer is toegepast. De laatste prijzenstop die door de overheid is opgelegd, dateert uit april 1969 voor de periode na de invoering van de BTW. Alle roerende goederen en diensten vielen eronder. Ook ten tijde van de oliecrisis in 1973 waren er enkele prijsbeschikkingen van kracht, maar die gingen minder ver dan de stop van vier jaar eerder.

Vendrik kwam met zijn ongewone suggestie naar aanleiding van de omstreden effecten van de invoering van de euro begin dit jaar. De euro blijkt sinds haar invoering toch een aanzienlijk hoger prijsopdrijvend effect te hebben gehad dan tot nu toe gemeten.

De Nederlandsche Bank meldde in een recent onderzoek een prijsopdrijvend effect van de euro te hebben gevonden dat tweemaal zo hoog ligt als bij een soortgelijk onderzoek eerder dit jaar. In plaats van 0,5 procentpunt, is het effect van de euro op de detailhandelsprijzen bijna het dubbele, 0,9 procentpunt. Overigens lijkt dat zich niet te vertalen in de totale inflatie. Die is hoog, in juli 3,5 procent, maar niet extreem, maar detailhandelsuitgaven maken maar een deel uit van het totale consumptiepakket. Al met al komt de hoge detailhandelsinflatie die het gevolg is van de euro, voor minder dan de helft in de `totale' inflatie terecht.

Maar de hogere cijfers geven wel voeding aan het toch al heersende onbehagen bij de consument, waar politici rekening mee houden. Ook al is de `gevoelsinflatie' altijd hoger dan de echte, feitelijke inflatie. VVD-woordvoerder Van Beek: ,,We wisten altijd al dat de inflatie een beetje gestegen is door de invoering van de euro. Maar Zalm heeft als minister inderdaad steeds gezegd dat dat niet zou gebeuren. Ik denk dat hij wel erg teleurgesteld zal zijn.''

Maar goed, de wettelijk prijzenstop. Kan dat eigenlijk wel? Het kan, weet Vendrik. De overheid kán met een machtigingswet producten aanwijzen en een prijzenstop afkondigen. Volgens de Consumentenbond kan het zelfs snel. Met een spoedwet, zegt een woordvoerster. In juni heeft de Consumentenbond er ook al om gevraagd.

Volgens PvdA-woordvoerder Crone kan het misschien, maar dan alleen onder zware voorwaarden, en hij is er niet voor. Hij vindt het te ingewikkeld en langdurig om zo'n wet te maken.

Volgens het Tweede Kamerlid De Haan, van de grootste regeringspartij het CDA, kan het niet – behoudens noodgevallen, waarvan nu geen sprake is. ,,We leven in een vrij land'', zegt De Haan, ,,waar de ondernemer zelf een prijs bepaalt en de consument moet beslissen of hij iets koopt of niet.

Volgens een woordvoerder van Financiën zijn ,,draconische maatregelen'' als een prijzenstop ,,voor ons niet aan de orde''. ,,Dat is echt terug naar Oost-Europa''.

Voor Vendrik is de dreiging met een prijzenstop vooral een nuttig dreigmiddel, zegt hij, omdat ondernemers zich niet hebben gehouden aan het `herenakkoord' met de overheid dat zij de euro niet zouden gebruiken voor extra prijstijgingen, buiten de `gewone' kostenstijgingen om. Nu zou er, met deze dreiging als hulpmiddel, een nieuw akkoord moeten worden gesloten.

De Consumentenbond gelooft echter al niet meer in zo'n hernieuwd akkoord: behalve ondernemers heeft ook de overheid zich er niet aan gehouden. ,,Er zijn prijsstijgingen door de euro aangetoond, maar de overheid heeft er niets aan gedaan.''

Zou een prijzenstop helpen? Nee, zegt De Haan. Al was het maar omdat het praktisch niet uitvoerbaar is. ,,Je kunt niet bij elk café of elk spijkerboertje een controleur zetten'' zegt hij. Vendrik ziet dat probleem niet: ,,Je hebt vijftien miljoen controleurs'', meent hij. Maar VVD-woordvoerder Van Beek heeft weer een ander bezwaar: je moet de prijzenstop na een kwartaal of een half jaar toch weer loslaten, zegt hij: ,,Daarna zullen veel ondernemers de schade alsnog proberen in te halen''. De woordvoerder van Financiën signaleert een ander praktisch probleem: je treft er alleen de mensen mee, die nog geen prijsverhoging hebben doorgevoerd, terwijl degenen die dat al hebben gedaan dan juist buiten schot blijven. Volgens hem moet alles in handen van de consument moeten worden gelaten: ,,De hardste sanctie is van de consument.''

Dat vindt ook het Kamerlid Crone (PvdA). In plaats een wettelijk prijzenstop heeft hij een ander idee: een stickeractie. ,,Het werkt wel'', zegt hij, ,,als ondernemers uit zichzelf een sticker op het raam plakken met de tekst `Ik verhoog de prijzen niet meer.'' Door zo'n vrijwillige prijzenstop erkennen ondernemers impliciet dat ze de prijzen nu al teveel hebben verhoogd. Maar de ondernemers mét sticker kunnen wel hun concurrenten zónder sticker de loef afsteken en klanten winnen.

Voordeel van een stickercampagne is dat het goed te controleren is, denkt Crone. Ondernemers moeten dan naast de sticker een prijzenlijst buiten hangen met de tien belangrijkste prijzen op 1 januari 2002. ,,Alle consumenten kunnen dan controleren of het nog hetzelfde is, en ik denk dat de Consumentenbond ook wel wil helpen.'' Woordvoerster Nijkamp van de Consumtentenbond: ,,Kan een sympathiek idee zijn, maar ik denk niet dat de Consumentenbond zal helpen.''

De bond heeft kortgeleden zijn laatste `euromonitor' uitgebracht – waaruit overigens bleek dat supermarkten tot de zomer hebben gewacht om de `euroverhoging' door te voeren. Nu is het onderzoek voorbij: naarmate de overgangsfase van gulden naar euro langer voorbij is, is het effect van de euro in de prijsstijgingen steeds moeilijker te meten, oordeelt de Consumentenbond.

www.nrc.nl dossier euro