Rode overall op een paal

Verandert de vogelverschrikker van een gebruiksvoorwerp in een siervoorwerp? Marjolein Efting Dijkstra doet onderzoek.

,,Je hebt hier buizerds zitten, enorme roofvogels zijn dat. Hun vleugels kunnen wel anderhalve meter breed worden. Zo'n buizerd houdt met zijn vleugels een gans in bedwang en pikt hem dan in zijn lange nek. Alleen grote buizerds kunnen dat, want ganzen zijn heel sterk. Eén keer zag ik een gans liggen die nog niet helemaal dood was. Die heb ik toen zijn kop afgehakt, want met zo'n beest kun je niks meer beginnen.''

P. Philipse, zijn leven lang boer in Geldermalsen, houdt sinds zijn pensionering ganzen. Om de roofzuchtige buizerds op een afstand te houden, heeft hij vijf jaar geleden vogelverschrikkers geplaatst op zijn land. Houten kruizen zijn het, zelf getimmerd. Ze werken goed volgens Philipse, die sinds de gevaartes er staan geen ganzen meer dood heeft aangetroffen.

Philipse hoort tot de functionele gebruikers van vogelverschrikkers, zegt Marjolein Efting Dijkstra, onderzoekster aan het Meertens Instituut in Amsterdam. Ze is bezig de verspreiding van de vogelverschrikker in Nederland in kaart te brengen. Efting Dijkstra onderscheidt naast de functionele ook de decoratieve gebruikers: mensen die een aangeklede pop in de tuin zetten omdat het zo leuk oogt. Het Meertens Instituut heeft op het internet een meldpunt geopend (www.meertens.knaw.nl/vv) waar mensen de locaties van vogelverschrikkers kunnen doorgeven.

De vogelverschrikker bestaat waarschijnlijk al zo lang als er mensen zijn die het land bewerken, zegt Efting Dijkstra, van jongs af aan geïnteresseerd in het fenomeen. Ze stelt zich voor dat er oorspronkelijk mensen heen en weer renden over het land om de oogst te beschermen, maar dat die later om tijd en energie te besparen werden vervangen door poppen. Bewijs voor deze theorie heeft ze niet, geeft Efting Dijkstra toe. Wel weet ze dat in Engeland voor de industrialisering nog kinderen werden ingezet om de vogels op afstand te houden.

Tegenwoordig bestaan er vogelverschrikkers in alle soorten en maten. Naast de bekende poppen en kruizen worden onder andere glinsterende linten, plastic zakken, slierten zilverfolie of CD-schijfjes ingezet. Driedimensionale vliegers schijnen ook goed te werken. Gruwelijk maar effectief zijn de dode vogels die op een stok midden in het land worden geplaatst. Ze blijven soms, rottend en al, het hele oogstseizoen staan. Daarnaast zijn er modernere middelen op de markt, zoals de elektronische kastjes die het geluid van vogels in nood nabootsen. Dat vinden vogels zó onprettig dat ze liever uit de buurt blijven.

Intussen wordt de traditionele vogelverschrikker met steeds meer nostalgie benaderd, zegt Efting Dijkstra. Als voorbeeld noemt ze het vogelverschrikker-festival dat sinds twee jaar in Valkenswaard wordt gehouden. Deelnemers krijgen een paal toegewezen die ze moeten optuigen. Volgens Bart Jansen, enthousiast participant en eigenaar van het lokale cafe De rooie sok, is het een van de leukste festiviteiten van Valkenswaard. Hij had vorig jaar een rode overall over de paal gedrapeerd die hij had volgehangen met bierblikjes aan klittenband. Voorbijgangers konden de blikjes leegdrinken en daarna weer terughangen.

Het is juist deze verschuiving in de culturele betekenis van de vogelverschrikker die Efting Dijkstra interesseert. Ze wil uitvinden of het inderdaad zo is dat de ouderwetse poppen in de loop der jaren zijn veranderd van een gebruiksvoorwerp in een siervoorwerp. Het transformatieproces zou mogelijk inzicht kunnen bieden in het ontstaan van kunst als fenomeen, veronderstelt de onderzoekster. Efting Dijkstra hoopt haar conclusies over twee jaar te presenteren.