`Cowboy' begint zaak tegen financiers apartheidsregime

In New York is gisteren de rechstzaak begonnen tegen multinationals die het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime zouden hebben gefinancierd.

Een cowboy met cowboytactieken noemen ze hem in Zuid-Afrika, de Amerikaanse advocaat Ed Fagan die gisteren in een rechtbank in New York zijn kruistocht begon tegen zeven banken en bedrijven voor hun financiering van het apartheidssysteem.

Meer dan 50 miljard dollar wil hij zien, van twee Zwitserse banken (UBS en Crédit Suisse), drie Duitse banken (Deutsche, Commerzbank en Dresdner), een Amerikaanse (Citigroup) en computergigant IBM. Tegen 35 andere bedrijven waaronder de Nederlands-Britse energiegigant Koninklijke/ Shell Groep en het Britse BP zijn aanklachten in de maak. Dan hadden ze zich maar aan het embargo moeten houden dat de Verenigde Naties tussen 1985 en 1993 tegen het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime had afgekondigd, redeneren Fagan en de batterij advocaten die hem in New York de komende maanden zullen vergezellen.

Volgens Fagan hebben de bedrijven zich niet eigenhandig schuldig gemaakt aan misdaden, maar hebben ze het apartheidsregime op de been gehouden, zodat dat zijn oorlog tegen de zwarte bevolking kon voortzetten. De claim tegen IBM stamt uit 1952 toen de Amerikanen en internationale computerbedrijven materiaal aan Zuid-Afrika begon te leveren. ,,De bedrijven wisten heel goed dat hun technologie en systemen binnen het apartheidsregime werden gebruikt en de schending van mensenrechten heeft aangemoedigd'', aldus de aanklacht.

Banken zouden tijdens de hoogtijdagen van apartheid flink geld hebben verdiend aan leningen aan de regering van P.W. Botha en oliebedrijven als Shell en BP hielden de Zuid-Afrikaanse economie draaiende terwijl de hele Westerse wereld sancties tegen Zuid-Afrika had afgekondigd. De advocaten van Fagan hebben slachtoffers van het apartheidsregime opgeroepen zich te melden op een gratis telefoonnummer. Tot nu toe hebben daar zo'n duizend Zuid-Afrikanen gebruik van gemaakt.

Fagan heeft een gevoelige snaar geraakt in Zuid-Afrika omdat de naar schatting 20.000 slachtoffers van het apartheidsregime die zijn verhoord door de `commissie van waarheid en verzoening', nog altijd wachten op schadeloosstelling. Het tussenrapport van de waarheidscommissie adviseerde de regering in 1998 een bedrag van 300 miljoen euro uit te betalen aan de slachtoffers. De meeste slachtoffers hebben sindsdien niet meer dan 200 tot 500 euro ontvangen, terwijl ze het tienvoudige was beloofd.

De mensenrechtenorganisatie Khulumani kondigde onlangs aan president Thabo Mbeki en de oud-voorzitter van de waarheidscommissie Tutu voor de rechter te willen slepen om te achterhalen wanneer de Zuid-Afrikaanse regering met compensatie begint. Khulumani is bezorgd dat de rechtszaak van Fagan valse hoop schept voor de slachtoffers van apartheid. ,,Mensen denken dat ze nu een nummer kunnen bellen en binnen twee maanden geld op de bank hebben staan'', aldus Thandi Shezi die zelf werd gemarteld en nog steeds wacht op geld om de kosten van psychiatrische behandeling te betalen.

Bovendien dreigt de rechtszaak een ver-van-mijn-bed-show te worden voor de slachtoffers. Een van de doelstellingen van de waarheidscommissie was om de geschiedenis van apartheid onder het oog van de hele natie te reconstrueren.

Maar Fagan koos New York als zijn podium omdat grote bedrijven daar geregeld op de knieën worden gedwongen met schadevergoedingen. Fagan verstaat zijn vak, zo liet hij eerder zien met de rechtszaken tegen Zwitserse banken die meer dan een miljard dollar moesten betalen aan de slachtoffers van de Holocaust. In tegenstelling tot bij die zaak, waar de Amerikaans regering zich achter Fagan schaarde, heeft hij dit keer geen steun van overheidsinstanties.