Wereld wordt geregeerd door het toeval

Mensen zijn geneigd de rol van het toeval – op markten en in het leven – te onderschatten, omdat ze overal graag patronen in willen zien. Volgens Nassim Nicholas Taleb realiseren we ons niet dat `99,9 procent van de in het verleden behaalde resultaten op toeval berust'.

In kringen van beleggers doet het verhaal de ronde van een beleggingsfonds, dat een baviaan bij wijze van grap pijltjes liet gooien naar een groot vel papier, waarop de namen van een aantal beursgenoteerde bedrijven waren geschreven. Van de bedrijven waarop de pijltjes terechtkwamen, werd vervolgens een flinke partij aandelen gekocht. Na een jaar bleek dat het dier beter had gescoord dan de meeste professionele beleggingsadviseurs.

Dit broodje aap zou afkomstig kunnen zijn uit het boek Fooled by Randomness van Nassim Nicholas Taleb, een Amerikaan van Libanese afkomst die op de beursvloer in Chicago heeft gewerkt en effectenhandelaar is geweest in New York en Londen. Nu heeft hij een eigen bedrijf, dat zich bezighoudt met beleggingsstrategieën, en doceert hij statistiek aan de Universiteit van New York.

De centrale stelling van zijn boek is dat mensen geneigd zijn de rol van het toeval op de markten en in het leven te onderschatten, omdat ze van nature graag overal patronen in willen zien, ook als die er helemaal niet zijn. Dat komt volgens Taleb doordat we genetisch nog steeds dicht bij onze op de savanne rondzwervende voorouders staan, en dat we derhalve zeer ontvankelijk zijn voor allerlei soorten bijgeloof: dat het gaat regenen als je aan je neus krabt, en dat de economie is opgebloeid omdat de `Federal Reserve' de rente heeft verlaagd.

Op grond van hetzelfde principe zien we toeval of geluk dikwijls aan voor een bepaalde vaardigheid of kwaliteit. Vaak denken we dat een strategie uitmuntend is, of een ondernemer iemand met `visie' of een handelaar een voortreffelijk handelaar en realiseren we ons niet dat 99,9 procent van de in het verleden behaalde resultaten op toeval berust.

Mensen die gedurende een bepaalde tijd profiteren van een buitengewone hoeveelheid geluk, maar hun succes aan iets anders toeschrijven, noemt Taleb lucky fools. Ze zijn er in alle soorten en maten, maar komen buitenproportioneel vaak voor in de politiek en het bedrijfsleven. Soms zien we de minst bekwame zakenmensen de grootste successen boeken, terwijl ze zelf niet het geringste vermoeden hebben dat ze lucky fools zijn. Zij gedragen zich alsof ze al dat geld echt verdiend hebben.

Taleb illustreert zijn centrale stelling aan de hand van vele voorbeelden, zowel uit de klassieke oudheid en de filosofie als uit de praktijk van de financiële markten. Een van de mooiste voorbeelden van de onderschatting van de rol van het toeval is het verhaal van de schatrijke Lydische koning Croesus (Kroisos voor de puristen onder ons), die bezoek krijgt van de Griekse wijsgeer Solon. Als Croesus hem vraagt of hij niet als de gelukkigste mens ter wereld moet worden beschouwd, antwoordt de wijsgeer: ,,Alleen hem, aan wie de goden tot het eind toe voortdurend geluk hebben gegarandeerd, mogen wij werkelijk gelukkig noemen.' Jaren later verliest Croesus een slag met de Perzische koning Cyrus en dreigt hij levend te worden verbrand. Als hij in uiterste nood ,,Solon, je had gelijk!' roept, vraagt Cyrus hem wat hij bedoelt. Cyrus is zo onder de indruk van Croesus' verklaring, dat hij besluit zijn leven te sparen.

Solon had volgens Taleb ook oog voor een probleem dat de moderne wetenschap al drie eeuwen bezighoudt, dat van de inductie (in dit boek het probleem van de `zwarte zwaan' of de `zeldzame gebeurtenis' genoemd). Taleb maakt op een voor leken begrijpelijke manier duidelijk wat daarmee wordt bedoeld door als voorbeeld een spelletje Russisch roulette te nemen, waarbij voor de winnaar een bedrag van 10 miljoen dollar is weggelegd. Als de winnaar 25 jaar oud is en ieder jaar éénmaal Russisch roulette zou spelen, zou de kans dat hij de vijftig haalt niet erg groot zijn; als duizend 25-jarigen dit 'spel' zouden spelen, zijn er 25 jaar later een paar hele rijke spelers over, en een heleboel doden. Niettemin zouden deze `winnaars' op grond van de uiterlijke verschijnselen van hun rijkdom waarschijnlijk uitbundig gevierd worden in de media. De werkelijkheid van het leven van alledag en van de financiële markten is in zekere zin zelfs nog grimmiger, omdat de kans op een `fatale' afloop veel kleiner is. Na verloop van tijd vergeet je de risico's en krijg je een vals gevoel van zekerheid: gokkers, beleggers en politici denken dat de dingen die anderen overkomen bij hen niet zullen gebeuren.

Taleb pretendeert geenszins dat hij weet hoe je het toeval de baas kunt worden. Integendeel, aan het eind van het boek valt zijn alter ego Nero Tulip, die het hele boek door met een behoedzame beleggingsstrategie de beste resultaten behaalt, alsnog ten prooi aan de zwarte zwaan als zijn helikopter door een plotselinge rukwind neerstort tijdens het landen. Taleb suggereert slechts dat je je maar beter kunt verzoenen met je lot. Ook daarvoor gaat hij weer te rade bij de klassieken. Ditmaal voert hij de stoïcijnen op als lichtend voorbeeld van hoe je je lot met waardigheid kunt dragen.

Daarom is Fooled by randomness vooral een leuk boek voor mensen die geïnteresseerd zijn in (wetenschaps-)filosofie en minder geschikt als gids voor de risicomijdende belegger. Het geeft geen duidelijk antwoord op de voor de hand liggende vraag of je een beleggingsstrategie kunt ontwerpen die ieder risico uitsluit. Bovendien geeft Taleb zelf al aan wat het gevaar is van het eventuele succes van zo'n strategie. Als te veel beleggers zich daarvan gaan bedienen, blijft er geen markt meer over, want het fortuin van de een is pas mogelijk dankzij de misère van de ander.

Nassim Nicholas Taleb: Fooled by randomness; the hidden role of chance in the markets and in life, (Texere LLC, New York, 2001; 200 blz.)