Schröder verrast met `Duitse weg'

Bondskanselier Gerhard Schröder zet zich in de verkiezingscampagne af tegen het Amerikaanse turbokapitalisme en tegen deelname aan een eventuele aanval op Irak. Opponent Stoiber ziet beide vooral als afleidingsmanouevres.

Duitsers die dezer dagen van vakantie terugkeren wacht een kleine verrassing. Ze hebben een ogenschijnlijk geheel vernieuwde bondskanselier.

Zes weken voor de verkiezingen van 22 september en geplaagd door een venijnige achterstand in de opiniepeilingen speelt Gerhard Schröder van een nieuwe partituur. De kanselier appelleert daarbij aan twee sentimenten in de Duitse bevolking: aversie tegen de Amerikaanse turbovariant van het kapitalisme en afkeer van Duitse betrokkenheid bij een eventuele aanval op Saddam Hussein onder aanvoering van de Verenigde Staten.

Als alternatief voor deze `Amerikaanse weg' houdt Schröder de Duitse kiezer dezer dagen een patriottisch getinte ,,Duitse weg'' voor. Duitsland moet zelfbewust een eigen koers varen, stelt Schröder, zowel bij de ordening van de economie als bij de invulling van buitenlands beleid.

Schröder, gesteund door zijn minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer (de Groenen), heeft deze week herhaaldelijk verklaard dat Duitsland niet zal deelnemen aan een mogelijke aanval op Saddam Hussein. Schröder: ,,Wij zijn niet beschikbaar voor oorlogsavonturen in Irak.'' Ook zal de regering-Schröder een dergelijke expeditie niet financieel ondersteunen. De regering-Kohl hielp de geallieerden tijdens de Golfoorlog nog met 18 miljard mark. Zelfs als de Verenigde Naties een militaire expeditie tegen Irak zouden sanctioneren wil Duitsland in het conflict afzijdig blijven.

Schröder en Fischer zien niets in een gewapende confrontatie omdat ze vrezen voor een onbeheersbare escalatie van geweld in een regio die met het Israëlisch-Palestijnse conflict al onder hoogspanning staat. Een aanval op Irak, zei Fischer in de Süddeutsche Zeitung, zou een nieuwe politieke ordening van het gehele Midden-Oosten tot gevolg hebben en daarom een jarenlange Amerikaanse bemoeienis met de regio vereisen. Fischer denkt niet dat de Amerikanen daartoe bereid zijn en vreest dat de Europeanen dan met de brokken achterblijven. Volgens Schröder brengt een aanval op Irak bovendien de internationale alliantie tegen het terrorisme in gevaar, omdat een dergelijke stap niet meer als zelfverdediging geïnterpreteerd kan worden. Ook wees hij erop dat de economische gevolgen van een militaire confrontatie niet aan Duitsland voorbij zouden gaan.

Schröder en Fischer geven daarmee duidelijk aan hoever ze bereid zijn George Bush in zijn veldtocht tegen de `As van Kwaad' te volgen. Na 11 september onderstreepte Schröder dat Duitsland ,,onbeperkt solidair'' was met de Verenigde Staten. Later dwong hij met het stellen van de vertrouwensvraag in de Bondsdag toestemming af om 3.900 manschappen ter beschikking te stellen aan de oorlog in Afghanistan. Schröder maakte toen evenwel ook al duidelijk niet ,,tot avonturen'' bereid te zijn. Op verzoek van de Verenigde Staten heeft Duitsland destijds al zes pantservoertuigen, speciaal uitgerust voor de opsporing van biologische en chemische wapens, inclusief personeel in Koeweit gestationeerd.

Politieke tegenstanders hebben Schröder ervan beschuldigd het vraagstuk-Irak voor campagnedoeleinden aan te wenden door in te spelen op de afkeer onder de Duitse bevolking tegen betrokkenheid bij een oorlog op een moment dat dat niet opportuun is. De Duitse afzijdigheid, zeggen commentatoren en buitenlandspecialisten uit eigen kring, draagt niet bepaald bij aan internationale pogingen om Saddam Hussein met dreigementen alsnog door de knieën te dwingen. Schröder rechtvaardigt zijn vroege afzegging aan het adres van de Amerikanen met verwijzing naar het feit dat de NAVO-raad op 23 september, één dag na de Duitse verkiezingen, over de kwestie-Irak vergadert. Het zou daarom kiezersbedrog zijn het vraagstuk nu níet aan te snijden.

Met zijn vroegtijdige positiebepaling heeft Schröder in elk geval de christen-democraten rond tegenkandidaat Edmund Stoiber verrast. De CDU/CSU reageerde met maar liefst drie verschillende standpunten. Wolgang Schäuble (CDU), in Stoibers schaduwkabinet verantwoordelijk voor buitenlands beleid, zei dat Duitsland wel aan een actie tegen Irak moest deelnemen, mits de Veiligheidsraad een mandaat zou verschaffen. Buitenlandwoordvoerder Friedbert Pflüger van de CDU-Bondsdagfractie zei daarop dat er nu al voldoende VN-resoluties zijn om een aanval te rechtvaardigen. Stoiber zelf maakte de verwarring compleet met de uitspraak dat Duitsland al 10.000 soldaten in het buitenland gestationeerd heeft en dat het Duitse leger daarmee aan het einde van zijn mogelijkheden is.

Schröders `Duitse weg' strekt zich ook uit tot economisch beleid. Schröder looft de rechtvaardigheid van de Duitse verzorgingsstaat en zet zich af tegen het door schandalen, beursmalaise en krankzinnige managementvergoedingen danig gebutste kapitalisme naar Amerikaans voorbeeld. Duitse ondernemingen hebben weliswaar niet op grote schaal geknoeid, maar een reeks faillissementen (Kirch, Holzmann, Babcock) en de dramatische koersval van volksaandeel Deutsche Telekom (2,8 miljoen kleine beleggers annex kiezers) hebben ook hier recentelijk het inzicht gevoed dat de ridders van de vrije markt niet onfeilbaar zijn.

Goede betrekkingen met de topmannen van 's lands grote concerns leverden Schröder ooit de bijnaam Genosse der Bosse op. Nu hekelt hij de ,,uitbuiters van de kleine man'' en roept hij het bedrijfsleven op een nieuwe ethiek te ontwikkelen en zich niet op te stellen als ,,de vijfde colonne van de oppositie''.

De term `Duitse weg' dook deze week voor het eerst op in Schröders campagneretoriek en herinnert aan de slogan Neue Mitte waarmee hij in 1998 met succes niet-traditionele SPD-kiezers aan zich wist te binden. Duitse historici zijn met de nieuwe formule niet gelukkig, omdat ze doet denken aan de Deutsche Sonderweg, de antiwesterse en antidemocratische ontwikkeling van Duitsland die culmineerde in het Derde Rijk.

Fischer liet doorschemeren dat hij met het begrip `Duitse weg' weinig kon beginnen en sprak liever over een Europese weg. Een SPD-minister zei dat een `Duitse weg' altijd als ingebed in Europa beschouwd moet worden. Volgens de oppositie is Schröders `Duitse weg' niets anders dan een afleidingsmanoeuvre: filosoferen over de hypothetische oorlog van George Bush om de pijnlijke vragen van Edmund Stoiber over de verloren oorlog tegen de Duitse werkloosheid (9,7 procent) te ontlopen.