Geluk maakt geen verhaal

Ze bestáán, die verhalen waarin geen woord te veel wordt gezegd, waarin geen zin misplaatst is. Agnes is zo'n verhaal en de auteur, Peter Stamm, geeft zijn lezers alleen de noodzakelijkste informatie; de rest houdt hij verborgen.

Zo verandert het alledaagse in raadsels. Over de feitelijk heel gewone hoofdpersonen hangt van het begin af aan een geheimzinnige doem, opgewekt door deze opening van het boek: `Agnes is dood. Een verhaal heeft haar gedood. Niets anders is er van haar over dan dit verhaal.' Kennelijk maakt het verhaal dat wij lezen zich schuldig aan moord en daar willen we meer over weten. Het doet er niet meer toe dat Agnes een bescheiden meisje is en de verteller een onopvallende, zelfs nogal saaie man.

Ze ontmoeten elkaar in de openbare bibliotheek van Chicago, waar zij aan een natuurkunde-scriptie werkt en hij aan een boek over treinen. Hun liefdesgeschiedenis ontwikkelt zich voorspoedig, met steeds meer lichamelijke interactie en steeds meer geluk. Totdat Agnes zegt: `Geluk maakt geen goede verhalen.' Zij moedigt haar vriend aan een verhaal over haar en hun liefde te schrijven, een goed verhaal uiteraard, om erachter te komen wat hij echt van haar vindt en misschien ook in de hoop op een rap einde. Want de jonge studente denkt graag over doodgaan en doodzijn na. In zekere zin bereidt zij zich op die dingen voor, terwijl de veel oudere verteller er hard voor wegloopt. Dat het verhaal dat hij voor haar verzint ook met hem aan de haal gaat, kon hij niet voorzien. De verzonnen handeling bemoeit zich met hun realiteit, de grens tussen werkelijkheid en fictie vervaagt, en uiteindelijk is Agnes verdwenen. Uit het leven van haar vriend? Uit haar eigen leven? Of alleen maar uit het verhaal?

Een macht die wij niet kunnen bevatten heeft de touwtjes in handen, lijkt Stamm te willen zeggen, en pogingen tot ontraadseling hebben geen enkele zin. We leven naar wat wij ons inbeelden en we beelden ons in wat ons gevoel ons dicteert en waar dat gevoel vandaan komt kan noch de kunst verklaren noch de wetenschap.

Agnes studeert natuurkunde en ze onderzoekt de structuur van kristallen. Maar ze vindt niets dan `leegte in het midden'. Leegte bepaalt haar gevoel en de extreme leegte, een verdwijning in het niets, is haar ultieme en onbewuste streven. Dat van iedereen, waarschijnlijk. Ook van de verteller. Wanneer je zoals hij de liefde opzoekt en haar tegelijk afwijst, dan blijft er weinig over. Behalve melancholie, en die bestaat uit verdriet over het ongeleefde leven.

Alle personages van de 39-jarige Zwitser Peter Stamm verprutsen de kans op vervulling. Eenzaamheid belemmert de figuren in `Blitzeis'. Bindingsangst benart de individuen in `Ungefähre Landschaft'. Lapland, Noorwegen, het noorden van de Verenigde Staten: Stamms decors zijn exotisch en koud. Een dikke laag sneeuw bedekt het geheim van Agnes en de flat waarin zij en haar minnaar wonen is een dubbelbeglaasde vrieskist. Alleen het gezoem van de airco hoor je er dag en nacht. Meer herrie heeft Peter Stamm voor zijn stille, kille drama's niet nodig.

Peter Stamm: Agnes. Vertaling Ria van Hengel. De Geus, 157 blz. €17,50